Εκπαιδευτικό Υλικό

Ο κοινωνικός ακτιβισμός ξεκινά με: (α) την παρατήρηση ότι κάτι στην κοινή μας ζωή θα μπορούσε να είναι πιο δίκαιο, πιο ασφαλές ή πιο ευγενικό, (β) την επιλογή να δράσουμε σε συνεργασία με άλλους ανθρώπους προκειμένου να το βελτιώσουμε. Κάποιες πράξεις κοινωνικού ακτιβισμού για έναν μαθητή, μπορει να είναι απλές όπως το να παρατηρήσει ότι η αυλή του σχολείου έχει πολλά σκουπίδια, ή ότι ένας συμμαθητής του αποκλείεται στο διάλειμμα, ή ότι χρειάζεται μια ράμπα ώστε όλοι να έχουν πρόσβαση στη βιβλιοθήκη, και στη συνέχεια να κάνει κάτι για να βοηθήσει. Το κοινωνικό μέρος του όρου «κοινωνικός ακτιβισμός» είναι σημαντικό! Μας δείχνει ότι ο ακτιβισμός είναι κάτι που συμβαίνει σε συντροφικότητα, σε μια κοινότητα, και όχι μεμονωμένα. Με άλλα λόγια, ο κοινωνικός ακτιβισμός στοχεύει στο κοινό καλό, όχι μόνο σε κάποιο ιδιωτικό όφελος. 

Στην Ευρώπη, αυτό το πνεύμα συνεργασίας συνδέεται με μακροχρόνιες αξίες όπως η αξιοπρέπεια, η ελευθερία, η δημοκρατία και τα ανθρώπινα δικαιώματα, σύμφωνα με τη δέσμευση της Ευρωπαϊκής Ένωσης στους Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών, ή ΣΒΑ (Ηνωμένα Έθνη, 2015). Όταν οργανώνετε μια δραστηριότητα καθαρισμού, ή σχεδιάζετε πιο φιλικούς κανόνες για τους διαδρόμους, ή συντάσσετε μια αφίσα για την ασφαλή και υπεύθυνη διαδικτυακή συμπεριφορά, εφαρμόζετε αυτές ακριβώς τις αξίες. Με αυτούς τους τρόπους, μικρούς ή μεγάλους, η ευρωπαϊκή ταυτότητα δεν διδάσκεται μόνο, αλλά και εφαρμόζεται στην καθημερινή σχολική ζωή (Συμβούλιο της Ευρώπης, 2018; UNESCO, 2021).

Σχήμα 1: Πυραμίδα του ακτιβισμού.

Ο καλός ακτιβισμός είναι ενημερωμένος και ταυτόχρονα υπεύθυνος. Οι πληροφορίες που χρησιμοποιούμε πρέπει να είναι αξιόπιστες, τα γεγονότα πρέπει να ελέγχονται και οι φήμες πρέπει να αποφεύγονται. Ταυτόχρονα, έχουμε την ευθύνη να σεβόμαστε τα δικαιώματα των άλλων ανθρώπων: η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα του Παιδιού ορίζει ότι τα παιδιά έχουν το δικαίωμα να συμμετέχουν, να ακουστούν, να είναι ασφαλή και φυσικά, να μαθαίνουν (Ηνωμένα Έθνη, 1989). 

Το να είσαι ενημερωμένος και υπεύθυνος δεν είναι κάποια μακρινή ιδέα, αλλά είναι ένας πρακτικός οδηγός για τον σχεδιασμό και τη συμπεριφορά κατά τη διάρκεια ενός έργου. Για παράδειγμα, αν η ομάδα σου θέλει να πάρει συνεντεύξεις από συμμαθητές, πρώτα εξηγείς σαφώς τον σκοπό, ζητάς άδεια και προστατεύεις την ιδιωτικότητα. Αν τραβήξεις φωτογραφίες, ρωτάς ξανά πριν τις μοιραστείς. Συνδέοντας τη δράση με τα δικαιώματα, μαθαίνεις να βελτιώνεις τον κόσμο σου χωρίς να βλάπτεις τους άλλους (Ευρωπαϊκή Ένωση, 2016).

Ο ακτιβισμός μπορεί να είναι είτε μικρός και τοπικός είτε μεγάλος και σε επίπεδο πόλης, αλλά οι βασικοί κανόνες είναι παρόμοιοι: (i) παρατηρήστε προσεκτικά ένα πρόβλημα, (ii) ακούστε όσους επηρεάζονται, (iii) επιλέξτε έναν ρεαλιστικό στόχο, (iv) ενεργήστε σταδιακά, (v) ελέγξτε τι άλλαξε. Οι εκπαιδευτικοί ονομάζουν μερικές φορές αυτή τη σταδιακή διαδικασία «αντίστροφη σχεδίαση»: σημαίνει να ξεκινάς από τον αντίκτυπο που θέλεις να έχεις στο τέλος και, στη συνέχεια, να σχεδιάζεις τα βήματα που πρέπει να ακολουθήσεις για να φτάσεις εκεί από την αρχή, αποφασίζοντας για τα στοιχεία που θα πρέπει να συλλέξεις και πώς θα μοιραστείς τα αποτελέσματα του έργου σου (Wiggins & McTighe, 2005). 

Για τους νεότερους ακτιβιστές, αυτό συχνά μοιάζει με ένα σύντομο πιλοτικό πρόγραμμα για το έργο σας. Για παράδειγμα, ας υποθέσουμε ότι έχετε παρατηρήσει ότι οι μαθητές στο σχολείο σας παραπονιούνται για την κατάσταση στους διαδρόμους, η οποία είναι πολύ θορυβώδης και χαοτική, για να μην αναφέρουμε ότι δεν υπάρχει ποτέ αρκετός χώρος για να κινούνται ελεύθερα οι μαθητές. Τι κάνετε; Πρώτα, συζητήστε τι θα μπορούσε να αλλάξει και προτείνετε ιδέες. Στη συνέχεια, δοκιμάστε μια απλή και εφικτή ιδέα για δύο εβδομάδες (για παράδειγμα, σχεδιάστε κανόνες για τους διαδρόμους που να είναι πιο σεβαστοί προς την πλειοψηφία). Μετά, κρατήστε σημειώσεις για το τι συμβαίνει, αριθμώντας τα πράγματα που μπορούν να αριθμηθούν (όπως, για παράδειγμα, πόσα άτομα ήταν ικανοποιημένα με τους νέους κανόνες;) και αναλογιστείτε το. Έπειτα, για να αποφασίσετε τι πρέπει να προσαρμόσετε, αρχίστε να παρατηρείτε… και ο κύκλος ξεκινά ξανά! Αυτή η επαναλαμβανόμενη προσέγγιση, όπως φαίνεται στην παρακάτω εικόνα, χτίζει εμπιστοσύνη και αποφεύγει την απογοήτευση, γιατί ακόμα κι αν η πρώτη ιδέα δεν είναι τέλεια, σας διδάσκει τι να βελτιώσετε στη συνέχεια (UNESCO, 2021).

Εικόνα 2: Ένα σύντομο πιλοτικό πρόγραμμα για την αλλαγή.

Ο ακτιβισμός γίνεται πιο εύκολος όταν καταλαβαίνεις γιατί οι άνθρωποι στρέφονται προς αυτόν εξ αρχής! Μερικές φορές είναι επειδή τους ενδιαφέρει η δικαιοσύνη και άλλες φορές βλέπουν μια πρακτική λύση και θέλουν να συμβάλουν σε αυτήν. Εμπλέκονται επίσης συναισθήματα, όπως η ενσυναίσθηση (το να φαντάζεσαι πώς αισθάνεται κάποιος άλλος) και το αίσθημα του «ανήκειν» (το να νιώθεις ότι είσαι μέρος μιας ομάδας). Ένας άλλος ισχυρός παράγοντας κινητοποίησης είναι ένα περιβάλλον, όπως ενήλικες και φίλοι, που προσφέρει υποστήριξη: συγκεκριμένα, η έρευνα δείχνει ότι όταν οι ενήλικες μοιράζονται πραγματική ευθύνη, προσφέρουν ουσιαστικούς ρόλους και λαμβάνουν σοβαρά υπόψη τις απόψεις των μαθητών, οι νέοι αναπτύσσουν την αίσθηση της ικανότητας δράσης (την αίσθηση ότι «μπορώ να το κάνω αυτό!») και αρχίζουν να βλέπουν τους εαυτούς τους ως ικανά άτομα που μπορούν να επιφέρουν αλλαγή στην κοινωνία (Zeldin, et al., 2013). Τέλος, μελέτες σχετικά με τη κοινωνικο-συναισθηματική μάθηση διαπιστώνουν επίσης ότι τα προγράμματα με σαφείς στόχους, χρόνο για εξάσκηση και ευκαιρίες για αναστοχασμό οδηγούν σε θετικά αποτελέσματα, όπως καλύτερη ομαδική εργασία και αποτελεσματικότερη επίλυση προβλημάτων (Durlak et al., 2011). 

Εν ολίγοις, ο ακτιβισμός είναι ένας συνδυασμός καρδιάς, μυαλού και χεριών: φροντίδα για τους άλλους, προσεκτική σκέψη και δοκιμή των πραγμάτων στον κόσμο (Ηνωμένα Έθνη, 2015; Συμβούλιο της Ευρώπης, 2018).