Εκπαιδευτικό Υλικό

1. Εισαγωγή

Ο κοινωνικός ακτιβισμός μπορεί να ακούγεται σαν μια μεγάλη και δύσκολη ιδέα, αλλά στην ουσία είναι απλός: ακτιβισμός σημαίνει να παρατηρείς ότι κάτι θα μπορούσε να είναι πιο ασφαλές, δίκαιο, ευγενικό, και στη συνέχεια να συνεργάζεσαι με άλλους σε μια προσπάθεια να το βελτιώσεις. Αυτή η ενότητα βοηθά τους εκπαιδευτικούς, αλλά και τους μαθητές, να εξερευνήσουν πώς μοιάζει ο ακτιβισμός στην καθημερινή σχολική ζωή. Δείχνει ότι η ουσιαστική αλλαγή δεν απαιτεί πάντα μεγαλεπήβολες ενέργειες: μερικές φορές η αλλαγή ξεκινά με έναν απλό καθαρισμό, ένα σύντομο σχέδιο μείωσης της σπατάλης τροφίμων ή με το να φροντίζουμε ώστε όλοι να αισθάνονται ευπρόσδεκτοι στους διαδρόμους κατά τη διάρκεια του διαλείμματος. 

Η ενότητα εξηγεί ότι οι καλοί ακτιβιστές πρέπει να είναι καλά ενημερωμένοι και ταυτόχρονα υπεύθυνοι. Δίνεται έμφαση στη σημασία της επαλήθευσης των γεγονότων, της αποφυγής φημών, της προστασίας της ιδιωτικής ζωής του άλλου και της συνεκτίμησης των δικαιωμάτων όλων των εμπλεκομένων. Οι μαθητές μαθαίνουν επίσης ότι ο ακτιβισμός λειτουργεί καλύτερα όταν περιλαμβάνει διαφορετικές φωνές και ταλέντα. Όταν όλοι συνεισφέρουν, το αποτέλεσμα μιας δράσης είναι τόσο πιο δίκαιο όσο και πιο αποτελεσματικό. Με άλλα λόγια, τα θεμέλια κάθε ακτιβιστικού έργου πρέπει να είναι η ασφάλεια, η ηθική και η ένταξη.

Μια άλλη βασική ιδέα σε αυτό το κεφάλαιο είναι ότι ο ακτιβισμός είναι συχνά ένας κύκλος. Ξεκινάς παρατηρώντας ένα πρόβλημα, στη συνέχεια δοκιμάζεις ένα μικρό πιλοτικό έργο για αλλαγή, παρατηρείς τι συμβαίνει, αναλογίζεσαι τα αποτελέσματα και, κάνοντας βελτιώσεις, ξεκινάς ξανά. Αυτή η προσέγγιση «δοκίμασε-μάθε-προσάρμοσε-δοκίμασε» διδάσκει στους μαθητές να αντικαταστήσουν τον φόβο του λάθους με την περιέργεια για το πώς να βελτιώσουν το έργο τους καθώς οι μαθητές χτίζουν αυτοπεποίθηση και αναπτύσσουν δεξιότητες για να πλοηγηθούν καλύτερα στη δημοκρατική ζωή. Αυτή η ενότητα διδάσκει στους μαθητές ότι οι δράσεις τους, μέσω της επανάληψης και του αναστοχασμού, μπορούν τελικά να έχουν πραγματικό αντίκτυπο, ότι τα πράγματα μπορούν όντως να αλλάξουν προς το καλύτερο όταν ενεργούν ως ακτιβιστές.

Καθ’ όλη τη διάρκεια της ενότητας, οι μαθητές συνδέουν τα σχολικά τους έργα με την ευρωπαϊκή ταυτότητα, με ευρύτερες ευρωπαϊκές αξίες όπως η αξιοπρέπεια, η δικαιοσύνη, η αλληλεγγύη και η συμμετοχή. Οι μαθητές ανακαλύπτουν πώς το έργο τους συνδέεται με ευρωπαϊκούς και παγκόσμιους στόχους, όπως οι Στόχοι Βιώσιμης Ανάπτυξης (ΣΒΑ) των Ηνωμένων Εθνών . Ακόμη και μικρές ενέργειες των μαθητών μέσα στο σχολείο γίνονται ένα σημαντικό μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας που μοιράζονται πολλοί άνθρωποι σε όλη την Ευρώπη και τον κόσμο.

Τέλος, η ενότητα ενθαρρύνει τους μαθητές να σκεφτούν τη μακροπρόθεσμη αλλαγή, μια ιδέα γνωστή ως βιωσιμότητα. Δίκαιοι κανόνες, σαφείς ρουτίνες, ειλικρινή στοιχεία και κοινή ευθύνη βοηθούν ένα έργο να διαρκέσει πέρα από την αρχική έκρηξη ενθουσιασμού. Με αυτόν τον τρόπο, οι μαθητές μαθαίνουν ότι το να γίνουν ενεργοί πολίτες δεν αφορά μόνο τις ιδέες, αλλά και τη δημιουργία συνηθειών που βελτιώνουν τις κοινότητές τους κάθε μέρα.

1.1. Στόχοι και μαθησιακά αποτελέσματα

Στόχοι της ενότητας

Αυτό το κεφάλαιο διερευνά τον κοινωνικό ακτιβισμό στη σχολική και κοινοτική ζωή. Θα μάθετε πώς μικρές, υπεύθυνες ενέργειες μπορούν να συνδεθούν με τις ευρωπαϊκές αξίες και τους Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης (ΣΒΑ), προκειμένου να δημιουργηθούν περιβάλλοντα που είναι πιο δίκαια, ασφαλέστερα και πιο φιλικά προς όλους.

Οι στόχοι της ενότητας είναι:

α. Να εξηγήσει τι είναι ο κοινωνικός ακτιβισμός, γιατί έχει σημασία στην καθημερινή σχολική και κοινοτική ζωή και πώς εστιάζει στο κοινό καλό και όχι στο προσωπικό όφελος.

β. Να βοηθήσει τους μαθητές να παρατηρήσουν και να συζητήσουν καθημερινές καταστάσεις όπου η δικαιοσύνη, η ασφάλεια ή η ευγένεια μπορούν να ενισχυθούν καθώς και να διδάξει γιατί είναι σημαντικό να ενεργούμε σε αυτές τις καταστάσεις.

γ. Να υποστηρίξει τους μαθητές στη χρήση απλών ηθικών αρχών στην ομαδική εργασία (π.χ. να είναι ειλικρινείς, να ακούν τους άλλους, να αποφεύγουν να βλάπτουν τους άλλους), ακολουθώντας παράλληλα μια βήμα-βήμα διαδικασία για: να σχεδιάσουν και να υλοποιήσουν ένα μικρό πιλοτικό έργο, να αναστοχαστούν σχετικά με τα αποτελέσματά του και, στη συνέχεια, να βελτιώσουν την αρχική τους ιδέα.

δ. Να συνδέσει τον ακτιβισμό σε σχολικό επίπεδο με τις ευρωπαϊκές αξίες (π.χ. αξιοπρέπεια, ελευθερία, δημοκρατία και ανθρώπινα δικαιώματα). Να συνδέσει τις ευρωπαϊκές αξίες με τους σχετικούς Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης (ΣΒΑ). Να δείξει πώς η θετική αλλαγή είναι ένας επαναλαμβανόμενος κύκλος. Να δείξει πώς τα μικρά έργα, αν διαρκέσουν στο χρόνο, μπορούν να βοηθήσουν στην οικοδόμηση του αισθήματος του «ανήκειν», της αλληλεγγύης και της εμπιστοσύνης στη δημοκρατική ζωή.

Μαθησιακά αποτελέσματα της ενότητας

Μέχρι το τέλος αυτής της ενότητας, οι μαθητές θα πρέπει να είναι σε θέση να:

1. Να αναφέρουν (ή να περιγράψουν με δικά τους λόγια) τις βασικές ιδέες της ενότητας: τι είναι ο κοινωνικός ακτιβισμός, τι σημαίνει «κοινό καλό», ποιες ευρωπαϊκές αξίες σχετίζονται περισσότερο με τους ΣΒΑ και τι είναι οι ΣΒΑ με απλά λόγια, γιατί η θετική αλλαγή απαιτεί έναν επαναλαμβανόμενο κύκλο και όχι ένα μεμονωμένο γεγονός.

2. Κατανόηση: γιατί είναι σημαντικό τα σχολικά περιβάλλοντα να βελτιώνουν τη δικαιοσύνη, την ασφάλεια και την ευγένεια στις καθημερινές καταστάσεις. Γιατί ο ακτιβισμός αποτελεί μια συλλογική προσπάθεια. Πώς μικρές, υπεύθυνες πράξεις μπορούν να καλλιεργήσουν ένα αίσθημα του «ανήκειν», της αλληλεγγύης και της εμπιστοσύνης στη δημοκρατική ζωή.

3. Εφαρμογή/χρήση: απλών ηθικών αρχών (ειλικρίνεια, ακρόαση, ενσυναίσθηση) κατά την εργασία σε ομάδες και χρήση μιας σαφούς, βήμα προς βήμα προσέγγισης για τον σχεδιασμό, την υλοποίηση και την ανασκόπηση ενός μικρού πιλοτικού έργου στο σχολείο ή την κοινότητά τους.

4. Σύγκριση/σύνθεση: διαφορετικές καθημερινές καταστάσεις που σχετίζονται με ιδέες για έργα στα οποία μπορούν να συνθέσουν όσα γνωρίζουν για τη δικαιοσύνη, τις ευρωπαϊκές αξίες και τους ΣΒΑ και να σχεδιάσουν μια δράση που θα εξυπηρετεί καλύτερα το κοινό καλό.

5. Υπεράσπιση: των ιδεών και των δράσεών τους, εξηγώντας με αποδεικτικά στοιχεία, ότι το έργο τους συνδέεται με τη δικαιοσύνη, την καλοσύνη, την ασφάλεια, τις ευρωπαϊκές αξίες και τους σχετικούς ΣΒΑ, χρησιμοποιώντας παραδείγματα και αποτελέσματα από το δικό τους πιλοτικό έργο για να υποστηρίξουν τις απόψεις τους.

6. Να αναλύουν κριτικά: το έργο τους, ρωτώντας τι λειτούργησε και τι όχι ποιος επωφελήθηκε, ποιος μπορεί να έμεινε εκτός; Τηρήθηκαν οι ηθικές αρχές; Τι θα βοηθούσε το έργο να διαρκέσει στο χρόνο; Τι θα έπρεπε να δοκιμάσουν διαφορετικά στον επόμενο κύκλο αλλαγών;

2. Βασικές αρχές του κοινωνικού ακτιβισμού

Ο κοινωνικός ακτιβισμός ξεκινά με: (α) την παρατήρηση ότι κάτι στην κοινή μας ζωή θα μπορούσε να είναι πιο δίκαιο, πιο ασφαλές ή πιο ευγενικό, (β) την επιλογή να δράσουμε σε συνεργασία με άλλους ανθρώπους προκειμένου να το βελτιώσουμε. Κάποιες πράξεις κοινωνικού ακτιβισμού για έναν μαθητή, μπορει να είναι απλές όπως το να παρατηρήσει ότι η αυλή του σχολείου έχει πολλά σκουπίδια, ή ότι ένας συμμαθητής του αποκλείεται στο διάλειμμα, ή ότι χρειάζεται μια ράμπα ώστε όλοι να έχουν πρόσβαση στη βιβλιοθήκη, και στη συνέχεια να κάνει κάτι για να βοηθήσει. Το κοινωνικό μέρος του όρου «κοινωνικός ακτιβισμός» είναι σημαντικό! Μας δείχνει ότι ο ακτιβισμός είναι κάτι που συμβαίνει σε συντροφικότητα, σε μια κοινότητα, και όχι μεμονωμένα. Με άλλα λόγια, ο κοινωνικός ακτιβισμός στοχεύει στο κοινό καλό, όχι μόνο σε κάποιο ιδιωτικό όφελος. 

Στην Ευρώπη, αυτό το πνεύμα συνεργασίας συνδέεται με μακροχρόνιες αξίες όπως η αξιοπρέπεια, η ελευθερία, η δημοκρατία και τα ανθρώπινα δικαιώματα, σύμφωνα με τη δέσμευση της Ευρωπαϊκής Ένωσης στους Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών, ή ΣΒΑ (Ηνωμένα Έθνη, 2015). Όταν οργανώνετε μια δραστηριότητα καθαρισμού, ή σχεδιάζετε πιο φιλικούς κανόνες για τους διαδρόμους, ή συντάσσετε μια αφίσα για την ασφαλή και υπεύθυνη διαδικτυακή συμπεριφορά, εφαρμόζετε αυτές ακριβώς τις αξίες. Με αυτούς τους τρόπους, μικρούς ή μεγάλους, η ευρωπαϊκή ταυτότητα δεν διδάσκεται μόνο, αλλά και εφαρμόζεται στην καθημερινή σχολική ζωή (Συμβούλιο της Ευρώπης, 2018; UNESCO, 2021).

Σχήμα 1: Πυραμίδα του ακτιβισμού.

Ο καλός ακτιβισμός είναι ενημερωμένος και ταυτόχρονα υπεύθυνος. Οι πληροφορίες που χρησιμοποιούμε πρέπει να είναι αξιόπιστες, τα γεγονότα πρέπει να ελέγχονται και οι φήμες πρέπει να αποφεύγονται. Ταυτόχρονα, έχουμε την ευθύνη να σεβόμαστε τα δικαιώματα των άλλων ανθρώπων: η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα του Παιδιού ορίζει ότι τα παιδιά έχουν το δικαίωμα να συμμετέχουν, να ακουστούν, να είναι ασφαλή και φυσικά, να μαθαίνουν (Ηνωμένα Έθνη, 1989). 

Το να είσαι ενημερωμένος και υπεύθυνος δεν είναι κάποια μακρινή ιδέα, αλλά είναι ένας πρακτικός οδηγός για τον σχεδιασμό και τη συμπεριφορά κατά τη διάρκεια ενός έργου. Για παράδειγμα, αν η ομάδα σου θέλει να πάρει συνεντεύξεις από συμμαθητές, πρώτα εξηγείς σαφώς τον σκοπό, ζητάς άδεια και προστατεύεις την ιδιωτικότητα. Αν τραβήξεις φωτογραφίες, ρωτάς ξανά πριν τις μοιραστείς. Συνδέοντας τη δράση με τα δικαιώματα, μαθαίνεις να βελτιώνεις τον κόσμο σου χωρίς να βλάπτεις τους άλλους (Ευρωπαϊκή Ένωση, 2016).

Ο ακτιβισμός μπορεί να είναι είτε μικρός και τοπικός είτε μεγάλος και σε επίπεδο πόλης, αλλά οι βασικοί κανόνες είναι παρόμοιοι: (i) παρατηρήστε προσεκτικά ένα πρόβλημα, (ii) ακούστε όσους επηρεάζονται, (iii) επιλέξτε έναν ρεαλιστικό στόχο, (iv) ενεργήστε σταδιακά, (v) ελέγξτε τι άλλαξε. Οι εκπαιδευτικοί ονομάζουν μερικές φορές αυτή τη σταδιακή διαδικασία «αντίστροφη σχεδίαση»: σημαίνει να ξεκινάς από τον αντίκτυπο που θέλεις να έχεις στο τέλος και, στη συνέχεια, να σχεδιάζεις τα βήματα που πρέπει να ακολουθήσεις για να φτάσεις εκεί από την αρχή, αποφασίζοντας για τα στοιχεία που θα πρέπει να συλλέξεις και πώς θα μοιραστείς τα αποτελέσματα του έργου σου (Wiggins & McTighe, 2005). 

Για τους νεότερους ακτιβιστές, αυτό συχνά μοιάζει με ένα σύντομο πιλοτικό πρόγραμμα για το έργο σας. Για παράδειγμα, ας υποθέσουμε ότι έχετε παρατηρήσει ότι οι μαθητές στο σχολείο σας παραπονιούνται για την κατάσταση στους διαδρόμους, η οποία είναι πολύ θορυβώδης και χαοτική, για να μην αναφέρουμε ότι δεν υπάρχει ποτέ αρκετός χώρος για να κινούνται ελεύθερα οι μαθητές. Τι κάνετε; Πρώτα, συζητήστε τι θα μπορούσε να αλλάξει και προτείνετε ιδέες. Στη συνέχεια, δοκιμάστε μια απλή και εφικτή ιδέα για δύο εβδομάδες (για παράδειγμα, σχεδιάστε κανόνες για τους διαδρόμους που να είναι πιο σεβαστοί προς την πλειοψηφία). Μετά, κρατήστε σημειώσεις για το τι συμβαίνει, αριθμώντας τα πράγματα που μπορούν να αριθμηθούν (όπως, για παράδειγμα, πόσα άτομα ήταν ικανοποιημένα με τους νέους κανόνες;) και αναλογιστείτε το. Έπειτα, για να αποφασίσετε τι πρέπει να προσαρμόσετε, αρχίστε να παρατηρείτε… και ο κύκλος ξεκινά ξανά! Αυτή η επαναλαμβανόμενη προσέγγιση, όπως φαίνεται στην παρακάτω εικόνα, χτίζει εμπιστοσύνη και αποφεύγει την απογοήτευση, γιατί ακόμα κι αν η πρώτη ιδέα δεν είναι τέλεια, σας διδάσκει τι να βελτιώσετε στη συνέχεια (UNESCO, 2021).

Εικόνα 2: Ένα σύντομο πιλοτικό πρόγραμμα για την αλλαγή.

Ο ακτιβισμός γίνεται πιο εύκολος όταν καταλαβαίνεις γιατί οι άνθρωποι στρέφονται προς αυτόν εξ αρχής! Μερικές φορές είναι επειδή τους ενδιαφέρει η δικαιοσύνη και άλλες φορές βλέπουν μια πρακτική λύση και θέλουν να συμβάλουν σε αυτήν. Εμπλέκονται επίσης συναισθήματα, όπως η ενσυναίσθηση (το να φαντάζεσαι πώς αισθάνεται κάποιος άλλος) και το αίσθημα του «ανήκειν» (το να νιώθεις ότι είσαι μέρος μιας ομάδας). Ένας άλλος ισχυρός παράγοντας κινητοποίησης είναι ένα περιβάλλον, όπως ενήλικες και φίλοι, που προσφέρει υποστήριξη: συγκεκριμένα, η έρευνα δείχνει ότι όταν οι ενήλικες μοιράζονται πραγματική ευθύνη, προσφέρουν ουσιαστικούς ρόλους και λαμβάνουν σοβαρά υπόψη τις απόψεις των μαθητών, οι νέοι αναπτύσσουν την αίσθηση της ικανότητας δράσης (την αίσθηση ότι «μπορώ να το κάνω αυτό!») και αρχίζουν να βλέπουν τους εαυτούς τους ως ικανά άτομα που μπορούν να επιφέρουν αλλαγή στην κοινωνία (Zeldin, et al., 2013). Τέλος, μελέτες σχετικά με τη κοινωνικο-συναισθηματική μάθηση διαπιστώνουν επίσης ότι τα προγράμματα με σαφείς στόχους, χρόνο για εξάσκηση και ευκαιρίες για αναστοχασμό οδηγούν σε θετικά αποτελέσματα, όπως καλύτερη ομαδική εργασία και αποτελεσματικότερη επίλυση προβλημάτων (Durlak et al., 2011). 

Εν ολίγοις, ο ακτιβισμός είναι ένας συνδυασμός καρδιάς, μυαλού και χεριών: φροντίδα για τους άλλους, προσεκτική σκέψη και δοκιμή των πραγμάτων στον κόσμο (Ηνωμένα Έθνη, 2015; Συμβούλιο της Ευρώπης, 2018).

3. Ηθική, ασφάλεια και ένταξη

Ασφάλεια, ηθική και ένταξη: αυτές οι τρεις λέξεις δεν είναι αόριστες έννοιες, αλλά πρακτικοί κανόνες που πρέπει να καθοδηγούν κάθε προσπάθεια κοινωνικού ακτιβισμού.

Πρώτον, η ασφάλεια. 

Πρέπει πάντα να είμαστε προσεκτικοί, ώστε οι ενέργειές μας που αποσκοπούν να βοηθήσουν να μην καταλήξουν ποτέ να βλάψουν. Ο ηθικός ακτιβισμός έχει να κάνει με την ειλικρίνεια (να μην λέμε ποτέ ψέματα ή ανακριβή πράγματα), τη διακριτικότητα (να ζητάμε άδεια πριν μοιραστούμε την εικόνα ή ακόμα και τα λόγια κάποιου) και την ασφάλεια (να προσέχουμε ποιες πληροφορίες αποκαλύπτουμε στο διαδίκτυο). Στην Ευρώπη, η προστασία της ιδιωτικής ζωής και των δεδομένων είναι σημαντική και, ως εκ τούτου, οι κανόνες πρέπει να είναι αυστηροί: ο Γενικός Κανονισμός για την Προστασία Δεδομένων (GDPR) εξηγεί πώς πρέπει να χειριζόμαστε τα προσωπικά δεδομένα (όπως ονόματα, φωτογραφίες ή στοιχεία επικοινωνίας), με ποιους τρόπους πρέπει να τα συλλέγουμε, να τα αποθηκεύουμε και να τα μοιραζόμαστε (Ευρωπαϊκή Ένωση, 2016). Για τους μαθητές, αυτό μεταφράζεται σε απλούς αλλά υποχρεωτικούς κανόνες, όπως το να ρωτάτε πάντα πριν τραβήξετε και δημοσιεύσετε μια φωτογραφία, να χρησιμοποιείτε πάντα τα μικρά ονόματα ή τους ρόλους αντί για τα πλήρη ονόματα αν το προτιμά ο δάσκαλός σας, να διατηρείτε πάντα τα στοιχεία επικοινωνίας ιδιωτικά και να συμβουλεύεστε πάντα έναν δάσκαλο πριν δημοσιεύσετε οτιδήποτε αφορά τους συμμαθητές σας. Αυτά τα βήματα προστατεύουν τους φίλους σας και προστατεύουν επίσης εσάς, και αν τα εφαρμόζετε αρκετά συχνά, γίνονται συνήθειες που είναι υγιείς για εσάς. Σκεφτείτε το σαν προσωπική υγιεινή… αλλά για τα δεδομένα!

Στη συνέχεια, η ηθική. 

Αυτή είναι μια μεγάλη λέξη που περιγράφει τους κανόνες ενός ατόμου για τη συμπεριφορά του προς τους άλλους: τι θεωρεί σωστό και τι θεωρεί λάθος. Είναι σημαντικό ότι η ηθική περιλαμβάνει επίσης τον τρόπο με τον οποίο συμπεριφερόμαστε σε άτομα που είναι άγνωστα ή που διαφωνούν μαζί μας. Μια δραστηριότητητα βασισμένη στην ηθική είναι καλύτερη και ισχυρότερη, όχι μόνο επειδή οι ακτιβιστές ακολουθούν το ιδανικό της καλής δημοκρατικής συμπεριφοράς (η αφηρημένη πλευρά), αλλά και επειδή ακούνε με σεβασμό τους άλλους (η πρακτική πλευρά), και η ακρόαση τους βοηθά να ανακαλύψουν λύσεις που είναι ρεαλιστικές και που μπορούν να γίνουν αποδεκτές από τον κόσμο (Συμβούλιο της Ευρώπης, 2018; UNESCO, 2021). 

Για παράδειγμα, αν θέλετε να μειώσετε τον θόρυβο στους διαδρόμους, βοηθά να ρωτήσετε γιατί συμβαίνει ο θόρυβος πριν προτείνετε λύσεις. Μήπως οι μαθητές καθυστερούν στους διαδρόμους αντί να βγαίνουν στην αυλή; Υπάρχει συνωστισμός από όλους τους μαθητές που προσπαθούν να βγουν ταυτόχρονα; Φωνάζουν οι μαθητές επειδή αισθάνονται καταπιεσμένοι στην τάξη; Οι ίδιοι ηθικοί κανόνες ισχύουν και στο διαδίκτυο. Χρησιμοποιήστε ευγενική γλώσσα, αποφύγετε τις προσωπικές επιθέσεις και, όταν χρησιμοποιείτε τις ιδέες κάποιου άλλου, αναγνωρίστε την πνευματική ιδιοκτησία του. 

Και τελευταίο, αλλά εξίσου σημαντικό, είναι η ένταξη. 

Θεωρητικά, αυτό σημαίνει ότι όλοι ανήκουν και όλοι μπορούν να συμμετέχουν ουσιαστικά. Στην πράξη, σημαίνει να σχεδιάζετε έργα έτσι ώστε μαθητές με διαφορετικά δυνατά σημεία να μπορούν να συνεισφέρουν. Κάποιοι μπορεί να προτιμούν το γράψιμο, το σχέδιο ή την ηχογράφηση ενώ άλλοι απολαμβάνουν να επικοινωνούν με ανθρώπους, να οργανώνουν υλικά ή να παρουσιάζουν και άλλοι απολαμβάνουν να ηγούνται της ομάδας και να φροντίζουν προβλήματα που προκύπτουν κατά τη διάρκεια του έργου. 

Γενικά, οι καλές ομάδες σχεδιάζουν τους ρόλους έτσι ώστε να αξιοποιούνται τα ταλέντα του καθενός και να μην παραγκωνίζεται κανείς. Η ένταξη σημαίνει επίσης να σκεφτόμαστε ποιος ωφελείται πρώτος από οποιαδήποτε αλλαγή. Αν το σχολείο σας φυτεύει δέντρα που προσφέρουν σκιά, ίσως είναι δίκαιο να ξεκινήσετε από τους πιο ζεστούς, λιγότερο άνετους χώρους και όχι από τους ήδη άνετους. Όταν αλλάζετε τα πράγματα προς το καλύτερο σε ένα σχολείο, βοηθάει αυτό κάποιες τάξεις περισσότερο από άλλες; Κάποια μαθήματα περισσότερο από άλλα; 

Τέλος, ένταξη σημαίνει επίσης ότι οι ακτιβιστές πρέπει να προσέχουν να μην αποκλείσουν κάποιον κατά λάθος! Αν μια αφίσα για την καλοσύνη χρησιμοποιεί πολύ μικρά γράμματα και χρώματα που δεν διακρίνονται μεταξύ τους, ορισμένοι συμμαθητές μπορεί να μην μπορούν να τη διαβάσουν εύκολα. Αν το ράφι για την κοινή χρήση τροφίμων είναι τοποθετημένο αρκετά ψηλά, το ακτιβιστικό σας έργο κατά της σπατάλης τροφίμων μπορεί να καταλήξει να αποκλείει μαθητές που χρησιμοποιούν αναπηρικό αμαξίδιο, αντί να τους καλωσορίζει όλους!

Αν όλοι αυτοί οι κανόνες σας φαίνονται περίπλοκοι, θυμηθείτε ότι για να ασκήσετε κοινωνικό ακτιβισμό με ασφάλεια, ηθικά και χωρίς αποκλεισμούς, πρέπει να θυμάστε μόνο τρεις απλούς κανόνες: (α) ρωτήστε πρώτα, (β) να είστε ευγενικοί, (γ) εξασφαλίστε την συμμετοχή όλων.

Εικόνα 3: Το δίχτυ ασφαλείας του κοινωνικού ακτιβισμού.

4. Ακτιβισμός και ευρωπαϊκή ταυτότητα

Η έννοια της «ευρωπαϊκής ταυτότητας» μπορεί να ακούγεται αφηρημένη, αλλά γίνεται πραγματικότητα όταν άνθρωποι με διαφορετικό υπόβαθρο συνεργάζονται για το κοινό καλό. Τα σχολικά προγράμματα, όσο μικρά κι αν είναι, συνδέονται με ευρύτερες ευρωπαϊκές αξίες όπως το αίσθημα του «ανήκειν», την αλληλεγγύη και την εμπιστοσύνη στη δημοκρατία. 

Το αίσθημα του «ανήκειν» ενισχύεται όταν οι μαθητές συμβάλλουν στην βελτίωση του σχολείου τους με τρόπο που γίνεται αντιληπτός. Για παράδειγμα, ένας σταθμός ανακύκλωσης που σχεδιάστηκε και συντηρείται από τους μαθητές αποτελεί καθημερινή υπενθύμιση ότι «αυτό είναι το δεύτερο σπίτι μας και το φροντίζουμε». 

Η αλληλεγγύη σημαίνει να στεκόμαστε ενωμένοι ώστε κανείς να μην μένει πίσω: μια δωρεά βιβλίων σε ένα σχολείο-εταίρο που δεν έχει την οικονομική δυνατότητα να δημιουργήσει βιβλιοθήκη, μια εβδομάδα καλοσύνης όπου τα απορρίμματα τροφίμων μετατρέπονται σε δωρεές τροφίμων για ξενώνες, ή ένα έργο βελτίωσης της προσβασιμότητας για το σχολείο σας· δράσεις όπως αυτές δείχνουν ότι «όταν ένας από εμάς δυσκολεύεται, όλοι μας βοηθάμε». 

Η δημοκρατική εμπιστοσύνη χτίζεται όταν δημιουργούμε ή αναθεωρούμε κανόνες για να είμαστε δίκαιοι, όταν ακούμε τη γνώμη των μειονοτήτων, όταν είμαστε ειλικρινείς με τις υποσχέσεις μας. Πρέπει πάντα να είμαστε σαφείς στις πράξεις μας, ώστε οι άνθρωποι να μπορούν να μας εμπιστεύονται διότι οι άλλοι πρέπει πάντα να μπορούν να καταλάβουν τι κάναμε και γιατί, τι αλλάξαμε και τι θα δοκιμάσουμε στη συνέχεια (Συμβούλιο της Ευρώπης, 2018· UNESCO, 2021).

Η σύνδεση του ακτιβιστικού σας έργου με τους ΣΒΑ είναι ένας πρακτικός τρόπος για να συνδέσετε την τοπική προσπάθεια με τους παγκόσμιους στόχους. Ένα έργο για τη σπατάλη τροφίμων ταιριάζει με τον ΣΒΑ 12 (Υπεύθυνη Κατανάλωση και Παραγωγή). Μια εκστρατεία κατά της ρύπανσης από απορρίμματα ή μια γωνιά βιοποικιλότητας συνδέεται με τον ΣΒΑ 15 (Ζωή στη Γη). Μια δέσμευση για μετακίνηση με ποδήλατο στο σχολείο υποστηρίζει τον ΣΒΑ 13 (Δράση για το Κλίμα). Το να βλέπουν το δικό τους έργο μέσα σε ένα πανευρωπαϊκό και παγκόσμιο πλαίσιο βοηθά τους νέους να κατανοήσουν ότι οι δράσεις τους αποτελούν σημαντικά μέρη ενός ευρύτερου πλαισίου (Ηνωμένα Έθνη, 2015; UNESCO, 2021).

Τα έργα σας μπορούν επίσης να συνδεθούν με την ευρωπαϊκή δημόσια πολιτική. Για παράδειγμα, η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία είναι ένα σχέδιο για την ΕΕ ώστε να γίνει λιγότερο επιβλαβής για το κλίμα και πιο αποδοτική στη χρήση των φυσικών πόρων (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2020). Ενώ η Πράσινη Συμφωνία λειτουργεί σε επίπεδο πόλεων ή εθνών, οι στόχοι της υλοποιούνται μέσω επιλογών σε σχολικό επίπεδο: εξοικονόμηση ενέργειας, προσθήκη σκιάς και χώρων πρασίνου, βελτίωση των ποδηλατικών και πεζοδρομικών διαδρομών, και σχεδιασμός δίκαιης, χωρίς αποκλεισμούς συμμετοχής, ώστε τα οφέλη να φτάνουν σε όσους τα χρειάζονται περισσότερο. Με αυτόν τον τρόπο, ο ακτιβισμός στο σχολείο δεν είναι ξεχωριστός από τις «μεγάλες» ευρωπαϊκές ιδέες αλλά ένας από τους καθημερινούς τρόπους με τους οποίους αυτές οι ιδέες βιώνονται από την επόμενη γενιά πολιτών (Συμβούλιο της Ευρώπης, 2018· Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2020· UNESCO, 2021).

Παρακάτω, μπορείτε να βρείτε τον κατάλογο όλων των ΣΒΑ.

Στόχοι Βιώσιμης Ανάπτυξης

• Στόχος 1. Εξάλειψη της φτώχειας σε όλες τις μορφές της παντού

• Στόχος 2. Εξάλειψη της πείνας, επίτευξη της επισιτιστικής ασφάλειας και βελτίωση της διατροφής και προώθηση της βιώσιμης γεωργίας

• Στόχος 3. Διασφάλιση υγιούς ζωής και προώθηση της ευημερίας για όλους, σε όλες τις ηλικίες

• Στόχος 4. Διασφάλιση μιας χωρίς αποκλεισμούς και ισότιμης ποιοτικής εκπαίδευσης και προώθηση ευκαιριών δια βίου μάθησης για όλους

• Στόχος 5. Επίτευξη της ισότητας των φύλων και ενδυνάμωση όλων των γυναικών και των κοριτσιών

• Στόχος 6. Διασφάλιση της διαθεσιμότητας και της βιώσιμης διαχείρισης του νερού και της αποχέτευσης για όλους

• Στόχος 7. Διασφάλιση της πρόσβασης σε οικονομικά προσιτή, αξιόπιστη, βιώσιμη και σύγχρονη ενέργεια για όλους

• Στόχος 8. Προώθηση της σταθερής, χωρίς αποκλεισμούς και βιώσιμης οικονομικής ανάπτυξης, της πλήρους και παραγωγικής απασχόλησης και της αξιοπρεπούς εργασίας για όλους

• Στόχος 9. Δημιουργία ανθεκτικών υποδομών, προώθηση της χωρίς αποκλεισμούς και βιώσιμης εκβιομηχάνισης και ενθάρρυνση της καινοτομίας

• Στόχος 10. Μείωση των ανισοτήτων εντός των χωρών και μεταξύ τους

• Στόχος 11. Να καταστούν οι πόλεις και οι ανθρώπινοι οικισμοί χωρίς αποκλεισμούς, ασφαλείς, ανθεκτικοί και βιώσιμοι

• Στόχος 12. Διασφάλιση βιώσιμων προτύπων κατανάλωσης και παραγωγής

• Στόχος 13. Λήψη επείγοντων μέτρων για την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής και των επιπτώσεών της*

• Στόχος 14. Διατήρηση και βιώσιμη χρήση των ωκεανών, των θαλασσών και των θαλάσσιων πόρων για τη βιώσιμη ανάπτυξη

• Στόχος 15. Προστασία, αποκατάσταση και προώθηση της βιώσιμης χρήσης των χερσαίων οικοσυστημάτων, βιώσιμη διαχείριση των δασών, καταπολέμηση της ερημοποίησης, ανάσχεση και αναστροφή της υποβάθμισης του εδάφους και ανάσχεση της απώλειας της βιοποικιλότητας

• Στόχος 16. Προώθηση ειρηνικών και χωρίς αποκλεισμούς κοινωνιών για τη βιώσιμη ανάπτυξη, παροχή πρόσβασης στη δικαιοσύνη για όλους και δημιουργία αποτελεσματικών, υπεύθυνων και χωρίς αποκλεισμούς θεσμών σε όλα τα επίπεδα

• Στόχος 17. Ενίσχυση των μέσων υλοποίησης και αναζωογόνηση της παγκόσμιας εταιρικής σχέσης για τη βιώσιμη ανάπτυξη

Σχήμα 4: Οι 17 ΣΒΑ (Πηγή: Ηνωμένα Έθνη, 2015)

Τέλος, πρέπει να θυμάστε ότι η ευρωπαϊκή ταυτότητα (όπως όλες οι ταυτότητες που σχετίζονται με την έννοια της «ανήκειν») είναι μια πρακτική, όχι απλώς μια ετικέτα. Αν εφαρμόζετε την αμεροληψία, την ειλικρίνεια και την ένταξη, και αν νοιάζεστε για τους ανθρώπους και τους τόπους γύρω σας, ήδη χτίζετε μια ευρωπαϊκή ταυτότητα. Μια απόφαση με σεβασμό τη φορά, ένα κοινό έργο μετά το άλλο, έτσι φέρνετε την αλλαγή (Ηνωμένα Έθνη, 2015; Συμβούλιο της Ευρώπης, 2018). Γι' αυτό και τα μικρά, καλά οργανωμένα έργα έχουν τόσο μεγάλη σημασία διότι σας βοηθούν να γίνετε ο τύπος του ανθρώπου που μπορεί να συνεργαστεί με άλλους για να βελτιώσει τον κόσμο!

Σχήμα 5: Κύκλοι ταυτότητας και ανήκειν.

5. Από το όραμα στη βιώσιμη αλλαγή

Ένα ισχυρό έργο ακολουθεί έναν απλό κύκλο: όραμα → δράση → αντίκτυπος → διατήρηση → (ξαναρχίζουμε!). Όραμα σημαίνει να δηλώνουμε με σαφήνεια τι θα βελτιωθεί αν το έργο πετύχει, όπως «Οι διάδρομοί μας θα είναι πιο ήσυχοι και φιλικοί» ή «Τα απορρίμματα τροφίμων κατά τη διάρκεια του μεσημεριανού θα μειωθούν κατά ένα τρίτο». Η δράση είναι το σύνολο των συγκεκριμένων βημάτων, ένα σύντομο πιλοτικό πρόγραμμα και ένα ρεαλιστικό χρονοδιάγραμμα. Ο αντίκτυπος είναι ο τρόπος με τον οποίο θα γνωρίζετε αν η αλλαγή συνέβη πραγματικά και για ποιον. Για παράδειγμα, μια μίνι-έρευνα τριών ερωτήσεων, μια απλή καταμέτρηση των απορριμμάτων που συλλέχθηκαν ή μια φωτογραφία πριν και μετά από μια γωνιά ανάγνωσης. Η διατήρηση είναι το βήμα που πολλές ομάδες ξεχνούν (Wiggins & McTighe, 2005; UNESCO, 2021): 

• Πώς θα συνεχιστεί αυτό όταν ο αρχικός ενθουσιασμός ξεθωριάσει; 

• Ποιος θα είναι υπεύθυνος στην επόμενη θητεία; 

• Θα ενημερωθούν οι κανόνες ή οι ρουτίνες ώστε η αλλαγή να διαρκέσει; 

Για να το κάνουν αυτό σωστά, οι ομάδες μαθαίνουν να ορίζουν κριτήρια επιτυχίας με απλή γλώσσα. Ένα κριτήριο επιτυχίας μπορεί να είναι «Τουλάχιστον το 80% των τάξεων αναφέρουν χαμηλότερο θόρυβο κατά τη διάρκεια της αλλαγής», ή «Το ράφι με τα τρόφιμα ανανεώνεται με ασφάλεια και τάξη κάθε μέρα για δύο εβδομάδες». Απλοί έλεγχοι αναφοράς (ένας έλεγχος στην αρχή του κύκλου) και έλεγχοι παρακολούθησης (στο τέλος του κύκλου) σας βοηθούν να αποφύγετε τις εικασίες: για παράδειγμα, αν μετρήσετε τα σκουπίδια για δύο ημέρες πριν τον καθαρισμό και δύο ημέρες μετά, μπορείτε να πείτε με μεγαλύτερη σιγουριά αν η αλλαγή είναι πραγματική. Τα στοιχεία δεν χρειάζεται να είναι περίπλοκα, απλώς πρέπει να είναι ειλικρινή και επαναλήψιμα. Με την πάροδο του χρόνου, η εκμάθηση της συλλογής μικρών στοιχείων καλλιεργεί την κριτική σκέψη και καθιστά τις προτάσεις σας για δράση πιο πειστικές για τους διευθυντές των σχολείων και τις οικογένειες (UNESCO, 2021).

Τα έργα διαρκούν επίσης όταν είναι ρεαλιστικά, σχεδιασμένα με σαφείς ρόλους και σύμφωνα με τον διαθέσιμο χρόνο και τους πόρους. Συγκεκριμένα, η σημασία των σαφών ρόλων μπορεί να διαπιστωθεί σε έρευνες σχετικά με τη συνεργασία νέων και ενηλίκων, οι οποίες δείχνουν ότι όταν οι ενήλικες μοιράζονται την ευθύνη, προσφέρουν πραγματικούς ρόλους και λαμβάνουν σοβαρά υπόψη τις απόψεις των μαθητών, οι νέοι αναπτύσσουν δεξιότητες για να γίνουν καλύτεροι πολίτες, αλλά επίσης παραμένουν στα έργα για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα (Zeldin et al., 2013). Μπορείτε να δημιουργήσετε μια εκ περιτροπής «Πράσινη Ομάδα» για τη διαχείριση των σταθμών ανακύκλωσης ή μια «Ομάδα Καλοσύνης» για την καθοδήγηση των νέων μαθητών. Η μετατροπή των εργασιών του έργου σε ρουτίνα (για παράδειγμα, κάθε Παρασκευή στην τελευταία ώρα ή τα πρώτα δέκα λεπτά μετά το μεσημεριανό γεύμα) διατηρεί το έργο σε λειτουργία (UNESCO, 2021; Συμβούλιο της Ευρώπης, 2018).

Τέλος, είναι σημαντικό να αναστοχαστούμε όχι μόνο για τα αποτελέσματα αλλά και για τη μάθηση. Μην ξεχνάτε ποτέ να ρωτάτε «Τι λειτούργησε και γιατί;», «Τι μας εξέπληξε;» και «Τι θα βελτιώσουμε την επόμενη φορά;». Έρευνες σχετικά με τη κοινωνικο-συναισθηματική μάθηση διαπιστώνουν ότι τα έργα με δομημένο αναστοχασμό παράγουν καλύτερα αποτελέσματα σε όλα τα μαθήματα (Durlak et al., 2011). 

Εν ολίγοις, η βιώσιμη αλλαγή πηγάζει από τον προσεκτικό σχεδιασμό, τη συνεργασία με σεβασμό, τα αποδεικτικά στοιχεία που μπορείτε να παρουσιάσετε και τις απλές ρουτίνες για την προώθηση του έργου. Αυτά είναι τα ίδια συστατικά που καθιστούν τη δημοκρατία αξιόπιστη σε οποιαδήποτε κλίμακα, από μια τάξη έως μια ήπειρο (UNESCO, 2021; Συμβούλιο της Ευρώπης, 2018; Ηνωμένα Έθνη, 2015).

Σχήμα 6: Ο κύκλος της αλλαγής.

6. Βιβλιογραφία

Council of Europe. (2018). Reference Framework of Competences for Democratic Culture. https://www.coe.int/en/web/reference-framework-of-competences-for-democratic-culture

Durlak, J. A., Weissberg, R. P., Dymnicki, A. B., Taylor, R. D., & Schellinger, K. B. (2011). The impact of enhancing students’ social and emotional learning: A meta-analysis of school-based universal interventions. Child Development, 82(1), 405–432. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.2010.01564.x

European Commission. (2020). The European Green Deal. https://ec.europa.eu/info/strategy/priorities-2019-2024/european-green-deal_en

European Union. (2016). General Data Protection Regulation (EU) 2016/679 (GDPR). https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2016/679/oj

Hart, R. A. (1992). Children’s participation: From tokenism to citizenship (Innocenti Essays No. 4). UNICEF Office of Research—Innocenti. https://participationpool.eu/wp-content/uploads/2020/05/Hart-R.-1992-Children-Participation-from-Tokenism-to-Citizenship.pdf

UNESCO. (2021). Education for Sustainable Development: A roadmap. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000374802

United Nations. (1989). Convention on the Rights of the Child. https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/convention-rights-child

United Nations. (2015). Transforming our world: The 2030 Agenda for Sustainable Development. https://sdgs.un.org/2030agenda

Wiggins, G., & McTighe, J. (2005). Understanding by design (Expanded 2nd ed.). ASCD. https://www.ascd.org/books/understanding-by-design

Zeldin, S., Christens, B. D., & Powers, J. L. (2013). The psychology and practice of youth–adult partnership: Bridging generations for youth development and community change. American Journal of Community Psychology, 51(3–4), 385–397. https://doi.org/10.1007/s10464-012-9558-y