1. Εισαγωγή

Κι εσύ είσαι Ευρώπη! Η σχέση μεταξύ των Στόχων Βιώσιμης Ανάπτυξης (SDGs) και της ευρωπαϊκής ταυτότητας

Τι σχέση έχει η σωτηρία του κόσμου με το σχολείο; Πολύ μεγάλη.

Όλο και περισσότεροι νέοι στην Ευρώπη και σε όλο τον κόσμο συνειδητοποιούν ότι οι επιλογές, οι ιδέες και οι πράξεις τους θα επηρεάσουν επίσης το μέλλον του πλανήτη. Πολλοί άνθρωποι πιστεύουν ότι οι ενήλικες και οι κυβερνήσεις δεν μπορούν να είναι οι μόνοι που θα αντιμετωπίσουν επείγοντα παγκόσμια ζητήματα όπως η κλιματική αλλαγή, η φτώχεια, η ανισότητα και η περιβαλλοντική καταστροφή. Οι Στόχοι Βιώσιμης Ανάπτυξης (SDGs) αποκτούν σημασία σε αυτό το πλαίσιο (ΟΗΕ 2015).

Οι 17 Στόχοι Βιώσιμης Ανάπτυξης (SDGs), που υιοθέτησαν τα Ηνωμένα Έθνη το 2015, δίνουν σε όλους έναν κοινό στόχο: να εργαστούμε για έναν πιο βιώσιμο, δίκαιο και ειρηνικό κόσμο έως το 2030. Αφορούν μεγάλα προβλήματα που επηρεάζουν ολόκληρο τον κόσμο, όπως η φτώχεια, η πείνα, η πρόσβαση στην εκπαίδευση, το καθαρό νερό, η ισότητα των φύλων, η υπεύθυνη κατανάλωση, η δράση για το κλίμα και η συνεργασία με άλλες χώρες. Αυτοί οι στόχοι δεν είναι μακρινές πολιτικές ιδέες. Έχουν άμεσο αντίκτυπο στη ζωή των νέων σήμερα και στο μέλλον. Οι Στόχοι Βιώσιμης Ανάπτυξης παρουσιάζονται στο Σχήμα 1.

Σχήμα 1: Στόχοι Βιώσιμης Ανάπτυξης (Πηγή: ΟΗΕ https://unis.unvienna.org/unis/en/topics/sustainable_development_goals.html)

Οι ΣΒΑ καλύπτουν πολλούς διαφορετικούς τομείς, αλλά μπορούν να χωριστούν σε μερικές κύριες ομάδες. Ορισμένες από αυτές τις ομάδες εστιάζουν στην κοινωνική δικαιοσύνη και την ισότητα, όπως η εξάλειψη της φτώχειας, η βελτίωση της εκπαίδευσης, η μείωση των ανισοτήτων και η προώθηση της ισότητας των φύλων. Μερικοί άνθρωποι ενδιαφέρονται για το περιβάλλον, θέλουν να προστατεύσουν τα οικοσυστήματα, να αναλάβουν δράση για την κλιματική αλλαγή και να διασφαλίσουν την ύπαρξη καθαρού νερού. Μια τρίτη ομάδα ασχολείται με την οικονομική και κοινοτική ανάπτυξη, η οποία περιλαμβάνει θέματα όπως προσιτή ενέργεια, αξιοπρεπείς και καλές θέσεις εργασίας, νέες ιδέες, φιλικές προς το περιβάλλον πόλεις με λύσεις βασισμένες στη φύση και υπεύθυνη κατανάλωση. Τέλος, η συνεργασία και η δημιουργία εταιρικών σχέσεων είναι σημαντικές, επειδή οι άνθρωποι και οι χώρες δεν μπορούν να επιφέρουν μακροπρόθεσμες αλλαγές μόνοι τους. 

Γιατί αυτό έχει σημασία για τους μαθητές; Οι ΣΒΑ είναι σημαντικοί επειδή αφορούν τον κόσμο στον οποίο θα ζήσουν και θα αλλάξουν οι νέοι. Οι μαθητές μαθαίνουν για αυτούς ώστε να κατανοήσουν καλύτερα τα παγκόσμια ζητήματα, να αναλογιστούν τη δική τους ευθύνη και να δουν ότι ακόμη και οι μικρές πράξεις μπορούν να κάνουν μεγάλη διαφορά.

Αυτό αποτελεί επίσης σημαντικό μέρος του τι σημαίνει να είσαι Ευρωπαίος. Η σημαία και ο ύμνος δεν είναι τα μόνα στοιχεία που συμβολίζουν την ευρωπαϊκή ταυτότητα. Αυτή βασίζεται επίσης σε αξίες όπως η αλληλεγγύη, τα ανθρώπινα δικαιώματα, η δημοκρατία, η πολυμορφία και η βιωσιμότητα. Αυτές οι αξίες δεν είναι απλώς ιδέες, αλλά αντανακλώνται στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι κάνουν επιλογές και ζουν στις κοινότητές τους (Ευρωπαϊκή Επιτροπή 2014, Erasmus+ & Ευρωπαϊκό Σώμα Αλληλεγγύης, 2024).

Αλληλεγγύη σημαίνει να βοηθάμε ο ένας τον άλλον και να φροντίζουμε ώστε κανείς να μην μένει πίσω. Αυτό μπορεί να συμβεί σε πολλά επίπεδα, από τη συνεργασία των ευρωπαϊκών χωρών μέχρι μικρές πράξεις που κάνουν οι άνθρωποι στο σχολείο ή στις τοπικές κοινότητες, όπως το να βοηθούν τους άλλους, να αντιτίθενται στον αποκλεισμό ή να φροντίζουν ώστε όλοι να μπορούν να συμμετέχουν (Ευρωπαϊκό Κέντρο Διαχείρισης Πολιτικής Ανάπτυξης, 2023).

Τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι τα βασικά δικαιώματα και οι ελευθερίες που έχει ο καθένας, ανεξάρτητα από την εθνικότητα, το φύλο, τη θρησκεία ή το κοινωνικό του υπόβαθρο. Περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, το δικαίωμα στην εκπαίδευση, το δικαίωμα στην ελευθερία του λόγου, στην ίση μεταχείριση και το δικαίωμα στην ιδιωτική ζωή [Οικουμενική Διακήρυξη των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (1948)]. Μία από τις βασικές αρχές πίσω από την Ευρωπαϊκή Ένωση είναι ο σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Δημοκρατία σημαίνει ότι οι άνθρωποι μπορούν να εκφράζουν τις απόψεις τους και να συμμετέχουν στις αποφάσεις που επηρεάζουν τη ζωή τους. Οι μαθητές μπορούν ήδη να δουν τη δημοκρατία σε δράση στις σχολικές τους κοινότητες, στα μαθητικά συμβούλια, στις συζητήσεις και όταν λαμβάνουν αποφάσεις όλοι μαζί. Η δημοκρατία δεν είναι μόνο η ψηφοφορία, αλλά έχει επίσης να κάνει με την υπευθυνότητα, τη συμμετοχή και τον σεβασμό προς τους άλλους.

Μια άλλη σημαντική ευρωπαϊκή αξία είναι η πολυμορφία. Η Ευρωπαϊκή Ένωση αποτελείται από πολλές χώρες, πολιτισμούς και γλώσσες, αλλά η βασική της αρχή είναι η «ενότητα στην πολυμορφία». Αυτό σημαίνει ότι το να είσαι διαφορετικός δεν είναι κάτι κακό, αλλά κάτι καλό.  Η γνωριμία με τους άλλους  και η ανοιχτή στάση απέναντι σε διαφορετικές απόψεις κάνουν την Ευρώπη έναν πιο συνδεδεμένο και φιλόξενο τόπο. 

Οι ΣΒΑ και οι ευρωπαϊκές αξίες λειτουργούν αρμονικά και αλληλοενισχύονται. Για παράδειγμα, ο ΣΒΑ 4: Ποιοτική Εκπαίδευση βασίζεται στην ευρωπαϊκή αρχή των ίσων ευκαιριών. Ο ΣΒΑ 5: Ισότητα των Φύλων υποστηρίζει την ιδέα ότι όλοι πρέπει να αντιμετωπίζονται με σεβασμό και να έχουν τα ίδια δικαιώματα. Ο ΣΒΑ 13: Δράση για το Κλίμα συνδέεται στενά με την υπόσχεση της Ευρώπης να είναι φιλική προς το περιβάλλον και υπεύθυνη όσον αφορά την κλιματική αλλαγή (Oxfam 2016, New Line Inst. 2024., Ευρωπαϊκή Επιτροπή 2025). Ο ΣΒΑ 16: Ειρήνη, Δικαιοσύνη και Ισχυροί Θεσμοί δείχνει πόσο σημαντικά είναι η δημοκρατία, η ειρήνη και το κράτος δικαίου στην Ευρώπη.

Η προσπάθεια για την επίτευξη των ΣΒΑ αποτελεί επίσης έναν τρόπο για τους μαθητές να εφαρμόσουν τις ευρωπαϊκές αξίες στην πράξη. Με αυτόν τον τρόπο, η ενεργός συμμετοχή στην αειφορία, την ισότητα και την κοινοτική ζωή αποτελεί επίσης έναν τρόπο να είναι κανείς Ευρωπαίος πολίτης.

Οι νέοι χρειάζονται πολλές διαφορετικές δεξιότητες και στάσεις για να το πετύχουν αυτό. Μερικές από αυτές είναι: να είναι ενεργοί πολίτες, να αναλαμβάνουν πρωτοβουλίες, να σκέφτονται δημοκρατικά, να συνεργάζονται, να είναι υπεύθυνοι για το περιβάλλον, να σκέφτονται το μέλλον, να έχουν επίγνωση του κόσμου, να είναι ευαίσθητοι σε άλλες κουλτούρες, να γνωρίζουν τη βιωσιμότητα, να σκέφτονται συστημικά και να λαμβάνουν αποφάσεις με βάση κοινές αξίες. Αυτές οι «υπερδυνάμεις» δεν είναι ειδικές δεξιότητες. Μπορείτε να μάθετε, να συνεργαστείτε και να αναλάβετε δράση για να βελτιώσετε αυτές τις δεξιότητες.

Οι μαθητές μπορούν να συμμετάσχουν με πολλούς διαφορετικούς τρόπους. Τα σχολεία μπορούν να οργανώσουν εκδηλώσεις για την ευαισθητοποίηση σχετικά με τη βιωσιμότητα και τη διαφορετικότητα, όπως εκστρατείες εξοικονόμησης ενέργειας, διαχωρισμό απορριμμάτων, κοινοτικούς κήπους ή δημιουργικά έργα όπως αφίσες, podcasts ή παραστάσεις. Οι μαθητές μπορούν επίσης να συμμετάσχουν σε διεθνή προγράμματα όπως το Erasmus+ ή το eTwinning, όπου μπορούν να μοιραστούν ιδέες και εμπειρίες με άλλους νέους από όλο τον κόσμο.

Το πιο σημαντικό μήνυμα που πρέπει να θυμάστε είναι ότι οι νέοι κάνουν τη διαφορά, όσο μικροί κι αν είναι. Οι ΣΒΑ δεν είναι απλώς στόχοι για πολιτικούς και οργανισμούς σε όλο τον κόσμο. Δίνουν επίσης στους μαθητές την ευκαιρία να μάθουν, να συμμετάσχουν και να κάνουν κάτι. Η ευρωπαϊκή ταυτότητα δεν είναι μόνο το παρελθόν. Αφορά επίσης το μέλλον και τις αξίες με τις οποίες οι νέοι επιλέγουν να ζουν.

Οι μαθητές συμβάλλουν ήδη στο να γίνει η Ευρώπη πιο βιώσιμη και φιλόξενη, σκεπτόμενοι κριτικά, ενεργώντας υπεύθυνα και συμμετέχοντας στις κοινότητές τους. 

1.1. Στόχοι και μαθησιακά αποτελέσματα

Στόχοι της ενότητας:

Ένας από τους στόχους του έργου είναι η ενσωμάτωση και η σύνδεση των 17 Στόχων Βιώσιμης Ανάπτυξης του ΟΗΕ με τις θεμελιώδεις αξίες και την ταυτότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Σκοπός του εγχειριδίου είναι να παρέχει στους εκπαιδευτικούς έναν πρακτικό οδηγό για τη σύνδεση της μάθησης στην τάξη με τις προκλήσεις του πραγματικού κόσμου και την προετοιμασία των μαθητών για υπεύθυνη και ενεργή συμμετοχή στα κοινά σε μια βιώσιμη και χωρίς αποκλεισμούς Ευρώπη.

Η ενότητα εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο οι 17 ΣΒΑ αντανακλούν τις θεμελιώδεις αρχές της ΕΕ, όπως η ενότητα, η συνεργασία, η αλληλεγγύη, ο σεβασμός της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, η ισότητα και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Οι εκπαιδευτικοί και η εκπαίδευση διαδραματίζουν βασικό ρόλο στην ανάπτυξη των ικανοτήτων των νέων και στην απόκτηση μαθησιακών διαδικασιών, ενσωματώνοντας τους ΣΒΑ, προωθώντας την κριτική σκέψη και τη συνεργασία, και εμπλέκοντας ενεργά τους μαθητές (μάθηση μέσω της πράξης) (Ευρωπαϊκή Επιτροπή 2022).

Μαθησιακοί στόχοι της ενότητας:

Μετά την ολοκλήρωση αυτού του μαθήματος, οι εκπαιδευτικοί και στη συνέχεια οι μαθητές θα είναι σε θέση να:

1. Να κατανοούν τους Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης (SDGs) και να βλέπουν τις συνδέσεις με τις διαδικασίες της ΕΕ: Οι μαθητές θα μάθουν τους ορισμούς των 17 SDGs, πώς αλληλοσυμπληρώνονται και τη παγκόσμια σημασία τους, και θα εξετάσουν κριτικά πώς εντάσσονται στις στρατηγικές της ΕΕ, όπως η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία (EGD).

2.  Ενσωμάτωση των θεμελιωδών ευρωπαϊκών αξιών στη δράση για τη βιωσιμότητα: Μέσω των παραδειγμάτων που παρουσιάζονται, οι εκπαιδευτικοί θα είναι σε θέση να εμπνεύσουν τους μαθητές να συνδέσουν την αλληλεγγύη και την κοινή ευθύνη με την προστασία του κλίματος και τις περιβαλλοντικές προκλήσεις, σύμφωνα με τις αξίες του GreenComp (Πλαίσιο Δεξιοτήτων Βιωσιμότητας) (GreenComp 2022).

3. Εφαρμογή ενεργών, βασισμένων σε έργα παιδαγωγικών μεθόδων: Οι εκπαιδευτικοί θα χρησιμοποιήσουν τη μάθηση βάσει προβλημάτων (PBL), ψηφιακά εργαλεία και μεθόδους «ζωντανού εργαστηρίου» για να αναπτύξουν τις ικανότητες ενεργού πολιτειότητας των μελλοντικών μαθητών τους.

4. Ανάπτυξη ενεργού ευρωπαϊκής και παγκόσμιας ιθαγένειας: Οι μαθητές αποκτούν τις θεμελιώδεις δεξιότητες (π.χ. συστημική σκέψη, προσανατολισμός στις αξίες, συνεργασία) που είναι απαραίτητες για να συνεισφέρουν ως ενεργοί, υπεύθυνοι πολίτες σε μια δίκαιη, χωρίς αποκλεισμούς και ευαισθητοποιημένη ως προς το κλίμα Ευρώπη.

5. Ανάπτυξη κοινοτικών συνεργασιών και αξιολόγηση αποτελεσμάτων: Παρέχει καθοδήγηση σχετικά με τη συνεργασία με τοπικούς εταίρους (δήμους, ΜΚΟ) και την εφαρμογή ολοκληρωμένων στρατηγικών για την παρακολούθηση και την αξιολόγηση του αντίκτυπου των έργων SDG.

6. Κριτική ανάλυση των φυσικών και κοινωνικών διαδικασιών που λαμβάνουν χώρα στην Ευρώπη.

2. Οι ΣΒΑ σε ευρωπαϊκό πλαίσιο

Τι είναι οι 17 ΣΒΑ; Πώς τους ενσωματώνει η ΕΕ (Πράσινη Συμφωνία, Εξάμηνο, ανάκαμψη).

• Όταν οι άνθρωποι εργάζονται για τους ΣΒΑ, ενεργούν επίσης ως Ευρωπαίοι πολίτες.

Ομαδοποίηση των ΣΒΑ

Οι 17 στόχοι μπορούν να χωριστούν σε τουλάχιστον τέσσερις κύριες ομάδες:

1. Στόχοι που ενισχύουν την κοινωνική δικαιοσύνη: Σε αυτούς περιλαμβάνονται ο ΣΒΑ 1, ο ΣΒΑ 2, ο ΣΒΑ 4 (Ποιοτική Εκπαίδευση), ο ΣΒΑ 5 (Ισότητα των Φύλων) και ο ΣΒΑ 10 (Μείωση των Ανισοτήτων).

2. Στόχοι που δίνουν έμφαση στην προστασία του φυσικού περιβάλλοντος: Αυτοί περιλαμβάνουν τον SDG13 (Δράση για το Κλίμα), τον SDG6 (Καθαρό Νερό), τον SDG14 (Ζωή κάτω από το Νερό) και τον SDG15 (Ζωή στην Ξηρά).

3. Στόχοι που σχετίζονται με οικονομικές, τεχνολογικές και χρηματοοικονομικές διαδικασίες: Ο ΟΗΕ δίνει προσοχή στο να διασφαλίσει ότι η βιωσιμότητα κατέχει εξέχουσα θέση σε αυτούς τους τομείς (SDG 7, SDG 8, SDG 9, SDG 11 και SDG 12).

4. Στόχος συνεργασίας: Ο ΟΗΕ αναγνώρισε ότι χωρίς συνεργασία δεν μπορεί να επιτευχθεί πραγματική αλλαγή (SDG17).

Πώς ενσωματώνει η ΕΕ τους ΣΒΑ

Οι ΣΒΑ και οι ευρωπαϊκές αξίες συμβαδίζουν, εξυπηρετώντας κοινούς στόχους: έναν πιο δίκαιο, πιο πράσινο και πιο χωρίς αποκλεισμούς κόσμο.

Οι πηγές υπογραμμίζουν την ενσωμάτωση των SDG μέσω του ακόλουθου μηχανισμού:

Η Πράσινη Συμφωνία: Η Ευρωπαϊκή Ένωση ενσωματώνει ενεργά τον ΣΒΑ 13 (Δράση για το Κλίμα) μέσω της πρωτοβουλίας που είναι γνωστή ως Πράσινη Ευρώπη ή Πράσινη Συμφωνία.

• Στόχος: Η ΕΕ στοχεύει να είναι κλιματικά ουδέτερη έως το 2050.

• Μηχανισμός: Αυτό σημαίνει ότι τα κράτη μέλη της ΕΕ επιδιώκουν μηδενικές καθαρές εκπομπές CO₂.

• Συμμετοχή: Τόσο τα νοικοκυριά όσο και οι επιχειρήσεις θα λάβουν μέρος για την επίτευξη αυτού του στόχου.

Περαιτέρω σύνδεσμοι ενσωμάτωσης

Οι πηγές δημιουργούν επίσης άμεσους συνδέσμους μεταξύ άλλων συγκεκριμένων ΣΒΑ και βασικών ευρωπαϊκών αξιών:

• Ο ΣΒΑ 4 (Ποιοτική Εκπαίδευση) συνδέεται με την ευρωπαϊκή ισότητα, τονίζοντας ότι όλοι στην Ευρώπη μπορούν να σπουδάσουν, ανεξάρτητα από το υπόβαθρό τους.

• Ο ΣΒΑ 5 (Ισότητα των φύλων) συνδέεται με την ευρωπαϊκή αρχή της ισότητας δικαιωμάτων για όλους, που σημαίνει ότι κανείς δεν πρέπει να βρίσκεται σε μειονεκτική θέση λόγω του φύλου του.

• Ο ΣΒΑ 16 (Ειρήνη, Δικαιοσύνη) υποστηρίζεται από τη δημοκρατία και το κράτος δικαίου, ενισχύοντας το ειρηνευτικό εγχείρημα, στο πλαίσιο του οποίου οι κανόνες προστατεύουν όλους τους κατοίκους της ηπείρου.

3. Όπου η ταυτότητα συναντά τους ΣΒΑ

Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ισχυρές βασικές αξίες, όπως η αλληλεγγύη και η ένταξη, τα ανθρώπινα δικαιώματα και η αξιοπρέπεια, το κράτος δικαίου, η δημοκρατία και η ισότητα. Αυτές οι αξίες εμφανίζονται επίσης στους 17 στόχους βιώσιμης ανάπτυξης.

Η ΕΕ έχει δεσμευτεί για τη βιώσιμη ανάπτυξη, καθώς και για την αξία «κανείς δεν μένει πίσω». Μέσω της αλληλεγγύης, η ΕΕ ενθαρρύνει την αμοιβαία υποστήριξη, την κοινωνική δικαιοσύνη και τη δίκαιη ανάπτυξη.

Η σύνδεση με το κράτος δικαίου βρίσκεται στον ΣΒΑ 16 (Ειρήνη, δικαιοσύνη, ισχυροί θεσμοί). Η ενσωμάτωση των ΣΒΑ στις εθνικές και σχολικές πρακτικές δείχνει ότι η οικοδόμηση μιας ενωμένης, βιώσιμης Ευρώπης σημαίνει τη δημιουργία κοινών αξιών, ικανοτήτων και υπερηφάνειας.

Οι πολιτικές της ΕΕ υποστηρίζουν επίσης την ισότητα και τις δίκαιες συνθήκες εργασίας, οι οποίες συνάδουν με τον ΣΒΑ 5 (ισότητα των φύλων) και τον ΣΒΑ 10 (μείωση των ανισοτήτων).

Τα κράτη μέλη της ΕΕ έχουν κοινούς στόχους, όπως η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία. Αυτό σημαίνει επίσης ότι οι ΣΒΑ που ενσωματώνονται στα εθνικά συστήματα έχουν ένα κοινό ευρωπαϊκό πλαίσιο και γλώσσα.

Δημιουργεί επίσης έναν κοινό τρόπο σκέψης, καθώς η εργασία με τους ΣΒΑ απαιτεί μια διακρατική και διεπιστημονική προσέγγιση που βασίζεται στον αμοιβαίο σεβασμό και στους κοινούς στόχους.

Η κλιματική πολιτική της ΕΕ βασίζεται στη συλλογική ευθύνη, τονίζοντας ότι οι αποτελεσματικές λύσεις απαιτούν συντονισμένη δράση σε όλα τα κράτη μέλη και τους τομείς της κοινωνίας. Ενσωματώνοντας την εκπαίδευση για τη βιωσιμότητα, οι εκπαιδευτικοί βοηθούν τους μαθητές να κατανοήσουν ότι η αντιμετώπιση των περιβαλλοντικών προκλήσεων αποτελεί ζήτημα κοινών ευρωπαϊκών αξιών (όπως η αλληλεγγύη και η κοινή ευθύνη).

Η προώθηση των ΣΒΑ ενισχύει τις αξίες του σεβασμού της δημοκρατίας, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της πολυμορφίας, οι οποίες είναι θεμελιώδεις τόσο για τους ΣΒΑ όσο και για το ευρωπαϊκό εγχείρημα. Εθνικά παραδείγματα (όπως οι προσπάθειες της Λιθουανίας και της Τουρκίας) ενισχύουν την αρχή της ΕΕ «ενότητα στην πολυμορφία», παρέχοντας στους πολίτες την ευκαιρία να συμμετάσχουν στην υλοποίηση κοινών αξιών μέσω συγκεκριμένων δράσεων.

Μπορούμε να φανταστούμε τη σχέση μεταξύ μιας κοινής ευρωπαϊκής ταυτότητας και των Στόχων Βιώσιμης Ανάπτυξης (ΣΒΑ) ως μια πολυγλωσσική ορχήστρα. Κάθε χώρα (μέλος της ορχήστρας) διατηρεί το δικό της όργανο και τον πολιτισμικό της χαρακτήρα (ταυτότητα), αλλά όλες ακολουθούν την ίδια κοινή παρτιτούρα (τους ΣΒΑ). Η αρμονία της μουσικής (ενότητα) πηγάζει από κοινές αξίες (αλληλεγγύη, αξιοπρέπεια), και μια επιτυχημένη παράσταση (βιώσιμη ανάπτυξη) επιτυγχάνεται μόνο όταν όλοι παίζουν με υπευθυνότητα και συνεργατικά (κοινοί στόχοι).

4. Από τις έννοιες στην πράξη

Οι εκπαιδευτικοί μπορούν να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στη γεφύρωση του χάσματος μεταξύ των υψηλού επιπέδου πλαισίων πολιτικής της ΕΕ και των τοπικών, πρακτικών ανησυχιών της κοινότητας, προκειμένου να ενσωματωθούν οι Στόχοι Βιώσιμης Ανάπτυξης (ΣΒΑ) στην εκπαίδευση. Η κατανόηση του ευρωπαϊκού πλαισίου, η αξιολόγηση του τοπικού περιβάλλοντος και η επιλογή των σχετικών ΣΒΑ είναι τα τρία βασικά βήματα της προσέγγισης.

1. Πλαίσια σε επίπεδο ΕΕ και η θεμελιώδης σχέση

Οι 17 ΣΒΑ του ΟΗΕ συνδέονται στενά με τις βασικές αρχές και την ταυτότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ), αντανακλώντας κοινές αξίες όπως η αλληλεγγύη, η συνεργασία, η ανθρώπινη αξιοπρέπεια και η ισότητα.

Ολοκληρωμένες στρατηγικές της ΕΕ:

Η ΕΕ ενσωματώνει συστηματικά τους ΣΒΑ στα στρατηγικά της πλαίσια, διασφαλίζοντας ότι οι στόχοι βιωσιμότητας αντιμετωπίζονται με συνέπεια σε όλα τα κράτη μέλη (Ευρωπαϊκή Επιτροπή 2022). Τα σημαντικότερα πλαίσια της ΕΕ που παρέχουν τη θεωρητική βάση είναι:

• Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία (EGD): Το ολοκληρωμένο πλαίσιο πολιτικής της ΕΕ που αποσκοπεί στην επίτευξη κλιματικής ουδετερότητας έως το 2050, υποστηρίζοντας άμεσα ΣΒΑ όπως η Καθαρή Ενέργεια (ΣΒΑ 7), η Δράση για το Κλίμα (ΣΒΑ 13) και οι Βιώσιμες Πόλεις (ΣΒΑ 11). Πρωτοβουλίες στο πλαίσιο της EGD, όπως το Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης, διασφαλίζουν την προστασία των ευάλωτων κοινοτήτων κατά τη διάρκεια της μετάβασης.

• GreenComp: Αυτό το ευρωπαϊκό πλαίσιο ικανοτήτων για τη βιωσιμότητα ορίζει τις δεξιότητες, τις γνώσεις και τις αξίες που είναι απαραίτητες για βιώσιμη διαβίωση και δράση, σύμφωνα με τις αρχές της ΕΕ για τη δικαιοσύνη και την ένταξη.

• Global Gateway: Αυτή η στρατηγική της ΕΕ αποτελεί μια παγκόσμια επενδυτική στρατηγική που υποστηρίζει την υλοποίηση των ΣΒΑ σε διεθνές επίπεδο μέσω της χρηματοδότησης της ανάπτυξης για βιώσιμες υποδομές, ψηφιακή μεταμόρφωση και καθαρή ενέργεια.

2. Τοπική συνάφεια και μετάφραση της έννοιας

Το εγχειρίδιο (στο WP2) τονίζει τον ρόλο των εκπαιδευτικών στην εισαγωγή των ΣΒΑ ως καθολικού πλαισίου και στη συνέχεια στην ενσωμάτωσή τους στο ευρωπαϊκό περιβάλλον, υπογραμμίζοντας τον τρόπο με τον οποίο οι αξίες της ΕΕ (π.χ. δημοκρατία και ενεργός πολιτειότητα) ενισχύουν τους στόχους (Oxfam 2016).  

«Glocal» σύνδεση

Το κλειδί για την πρακτική εφαρμογή είναι τα σχολεία να λειτουργούν ως «γλοκαλ» συνδετικοί κρίκοι, μεταφράζοντας τις ευρωπαϊκές περιβαλλοντικές και κοινωνικές νόρμες σε καθημερινές πρακτικές που είναι προσαρμοσμένες στις τοπικές συνθήκες.

Παραδείγματα που καταδεικνύουν την τοπική συνάφεια:

• Ουγγαρία: Στο πλαίσιο της Εθνικής Θεματικής Εβδομάδας για τη Βιωσιμότητα, οι μαθητές συνδέονται με τους ΣΒΑ μέσω τοπικών δραστηριοτήτων, όπως η μείωση των αποβλήτων (ΣΒΑ 12), οι περιπάτοι βιοποικιλότητας (ΣΒΑ 15) και η ψηφιακή καινοτομία (ΣΒΑ 9).

• Λιθουανία: Η πρωτοβουλία «Millennium Schools» εξασφαλίζει ίσες εκπαιδευτικές ευκαιρίες ανεξάρτητα από τη γεωγραφική ή κοινωνικοοικονομική κατάσταση (ΣΒΑ 4).

• Τουρκία: Με βάση το Σχέδιο Δράσης της Τοπικής Πράσινης Συμφωνίας, τοπικά έργα όπως τα έργα αστικής κηπουρικής εξυπηρετούν την τοπική επισιτιστική ασφάλεια (ΣΒΑ 2, 11, 12), πράγμα που σημαίνει ευθυγράμμιση με τους άμεσους στόχους της ΕΕ [Ozdemir, A. (2019), Sikri, K. (2025)].

Διερεύνηση προβλημάτων και ζωντανά εργαστήρια

Τα σχετικά προβλήματα εντοπίζονται μέσω της συν-δημιουργίας. Οι εκπαιδευτικοί ενθαρρύνουν τους μαθητές να διαγνώσουν το τοπικό πλαίσιο χαρτογραφώντας τους πόρους και τις ανάγκες, σε συνεργασία με τις τοπικές αρχές και οργανώσεις.

Τέτοιες συνεργασίες βασισμένες στη μάθηση με βάση τα προβλήματα (PBL) επιτρέπουν στους μαθητές να μετατρέπουν τις τοπικές προκλήσεις σε «εργαστήρια μάθησης» (Living Labs), για παράδειγμα, εξετάζοντας ζητήματα που σχετίζονται με την τοπική διαχείριση αποβλήτων ή την ανθεκτικότητα στην κλιματική αλλαγή.

3. Επιλογή προτεραιότητας SDGs

Για να διασφαλιστεί ότι οι σχολικές δραστηριότητες είναι αποτελεσματικές και εστιασμένες, το εγχειρίδιο παρέχει συγκεκριμένες οδηγίες για τον καθορισμό προτεραιοτήτων.

Η διαδικασία λήψης αποφάσεων

Η επιλογή των προτεραιότητας SDGs πρέπει να καθοδηγείται από τις ακόλουθες αρχές:

1. Αξιολόγηση των αναγκών της κοινότητας: Το πιο σημαντικό βήμα είναι η αξιολόγηση των αναγκών και των πλεονεκτημάτων της κοινότητας σε συνεργασία με τους τοπικούς φορείς. Οι ΣΒΑ (όπως ο ΣΒΑ 13 σε περιοχές ευαίσθητες στο κλίμα ή ο ΣΒΑ 4 σε κοινότητες με χαμηλά ποσοστά αλφαβητισμού) πρέπει να προσαρμοστούν στις τοπικές συνθήκες.

2. Επιλογή θεματικής περιοχής: Αφού κατανοήσουν το τοπικό πλαίσιο, οι εκπαιδευτικοί και οι μαθητές πρέπει να προσδιορίσουν ένα βασικό θέμα βιωσιμότητας (π.χ. ενεργειακή φτώχεια ή μείωση της βιοποικιλότητας) και να το χωρίσουν σε διαχειρίσιμα υποθέματα.

3. Συμμετοχή των μαθητών: Οι μαθητές πρέπει να συμμετέχουν στη διαδικασία λήψης αποφάσεων, ώστε να ενισχυθεί η ενεργός συμμετοχή τους και το αίσθημα ευθύνης.

4. Προσέγγιση εναλλαγής: Για μια ολοκληρωμένη κατανόηση, προτείνεται η εναλλαγή των έργων που εστιάζουν στους στόχους, εξασφαλίζοντας την ολοκληρωμένη κάλυψη ολόκληρου του φάσματος των SDG, συμπεριλαμβανομένων των στόχων που αντιμετωπίζονται λιγότερο συχνά, όπως η Ισότητα των Φύλων (SDG 5) ή η Ζωή κάτω από το Νερό (SDG 14).

5. Σύνδεση πολλαπλών ΣΒΑ: Τα περισσότερα έργα αγγίζουν αναγκαστικά πολλαπλούς ΣΒΑ, επειδή είναι αλληλένδετα σε συστημικό επίπεδο (για παράδειγμα, οι εκστρατείες μηδενικών αποβλήτων επηρεάζουν τους ΣΒΑ 12, 13 και 15).

Αυτή η δομή, η οποία βασίζεται στα πλαίσια της ΕΕ και στη συνέχεια τα εντάσσει σε ένα τοπικό πλαίσιο μέσω συνεργασιών και έργων υπό την ηγεσία των μαθητών, διασφαλίζει ότι η εκπαίδευση δεν αφορά απλώς τη μετάδοση περιεχομένου, αλλά και την ενδυνάμωση των μαθητών ώστε να ενεργούν με ενημερωμένο και υπεύθυνο τρόπο (Ευρωπαϊκή Επιτροπή 2019, 2022, 2023, Ευρωπαϊκό Φόρουμ για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη 2022).

5. Συνεργασίες, παρακολούθηση και τοπικός αντίκτυπος

Η ενσωμάτωση των 17 Στόχων Βιώσιμης Ανάπτυξης (SDGs) στο εκπαιδευτικό σύστημα απαιτεί τη συνεργασία της κοινότητας. Τα σχολεία βρίσκονται σε μοναδική θέση να λειτουργήσουν ως καταλύτες για την περιβαλλοντική αλλαγή και τη συμμετοχή της κοινότητας. Οι συνεργασίες επιτρέπουν στους μαθητές να συμμετέχουν σε σημαντικές πρωτοβουλίες πολιτικής συμμετοχής, θέτοντας τα θεμέλια για μια χωρίς αποκλεισμούς και βιώσιμη Ευρώπη. Ειδικότερα, ο ΣΒΑ 17 (Συνεργασίες για τους Στόχους) προωθεί τη συνεργασία μεταξύ βιομηχανίας, εκπαίδευσης, κοινωνίας των πολιτών και κυβερνήσεων (UNESCO 2017).

1. Χαρτογράφηση πόρων (Μοντέλο ABCD): Η στρατηγική χαρτογράφηση των πόρων και των αναγκών της κοινότητας θα πρέπει να αποτελεί το πρώτο βήμα για τη δημιουργία συνεργασιών. Οι πόροι υποδηλώνουν επίσης τη στρατηγική της Ανάπτυξης της Κοινότητας με Βάση τα Πλεονεκτήματα (ABCD), η οποία εστιάζει στον εντοπισμό των υφιστάμενων πλεονεκτημάτων της κοινότητας (ταλέντα, χώροι, δίκτυα).

2. Εταίροι: Οι τοπικές κυβερνητικές υπηρεσίες, οι περιβαλλοντικές οργανώσεις, τα κέντρα νεότητας, οι πολιτιστικοί φορείς και οι επιχειρήσεις αποτελούν όλοι πιθανούς εταίρους για τα σχολεία.

3. Συνεργατικές λύσεις: Σενάρια συνεργασίας βασισμένα σε προβλήματα που ανταποκρίνονται σε διάφορους ΣΒΑ μπορούν να εμπλέξουν τους εταίρους. Για παράδειγμα, ο ΣΒΑ 11 (Βιώσιμες πόλεις) και ο ΣΒΑ 3 (Υγεία) μέσω προγραμμάτων καθαρής κινητικότητας, καθώς και ο ΣΒΑ 16 (Ειρήνη και δικαιοσύνη) και ο ΣΒΑ 5 (Ισότητα των φύλων) σε συνεργασία με οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

4. Συν-δημιουργία: Προκειμένου μια συνεργασία να είναι αποτελεσματική, όλοι πρέπει να συμβάλλουν εξίσου στη διαμόρφωση της ατζέντας, στον καθορισμό του προβλήματος και στην ανάπτυξη του σχεδίου. Με αυτόν τον τρόπο, οι τοπικοί φορείς, οι οικογένειες, οι ομάδες πολιτών και οι μαθητές γίνονται παραγωγοί γνώσης και όχι μόνο αποδέκτες.

5. Εύκολη παρακολούθηση και δείκτες τοπικού αντίκτυπου
Τεχνικές παρακολούθησης και αξιολόγησης (M&E) που είναι πολυδιάστατες, συνεχείς και διαδραστικές είναι απαραίτητες για την επιτυχή εφαρμογή του παιδαγωγικού πλαισίου « » (Παρακολούθηση και Αξιολόγηση των Στόχων Βιώσιμης Ανάπτυξης). Σε όλο το φάσμα των ΣΒΑ, η παρακολούθηση εγγυάται αφοσίωση, μάθηση και ομαδικό αντίκτυπο.

Δείκτες:

Συμμετοχή σε επιχειρηματικές πρωτοβουλίες, αριθμός συνεργασιών με γειτονικές επιχειρήσεις και αποτελέσματα στον τομέα της ψηφιακής παιδείας. Μαθητικές επιτροπές: Μπορούν να συσταθούν «ομάδες εργασίας για τους ΣΒΑ» με σκοπό την εποπτεία της αξιολόγησης των έργων, εξασφαλίζοντας συνεχή συμβολή και ενδοσκόπηση.

• Εργαλεία: Οι μαθητές μπορούν να καταγράφουν τα ευρήματά τους χρησιμοποιώντας κοινοτικές έρευνες, σημειωματάρια αναστοχασμού και ψηφιακό πορτφόλιο.

• Προσανατολισμός στις αξίες: Προκειμένου να ενθαρρυνθεί η ενίσχυση της ευρωπαϊκής ταυτότητας, οι δημοσκοπήσεις αναστοχασμού και οι συναντήσεις θα πρέπει επίσης να παρακολουθούν τις εξελίξεις όσον αφορά το αίσθημα αλληλεγγύης, τη δημοκρατική δράση και τη διαπολιτισμική ευαισθητοποίηση των μαθητών.

Διάδοση:

Οι μαθητές μπορούν να μοιραστούν τα αποτελέσματά τους μέσω εκπαιδευτικών πλατφορμών και δημιουργώντας ψηφιακό περιεχόμενο (εικονογραφικά διαγράμματα, podcasts) ή μέσω ψηφιακών χαρτοφυλακίων.

Οι ευρωπαϊκές ψηφιακές πύλες, όπως το School Education Gateway και το eTwinning, διευκολύνουν τα σχολεία και τις χώρες να μοιράζονται ιστορίες επιπτώσεων και αποτελέσματα. Αυτή η διάδοση επιτρέπει στα σχολεία να ενσωματώσουν τη δραστηριότητά τους για τους ΣΒΑ στο ευρύτερο πλαίσιο της ΕΕ και διευκολύνει τη μάθηση μεταξύ ομοτίμων και τη συγκριτική αξιολόγηση σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

6. Βιβλιογραφία

Erasmus+ & European Solidarity Corps. (2024). Implementation guidelines green strategy. https://www.cmepius.si/wp-content/uploads/2024/11/implementation-guidelines-green-strategy-nov24-en.pdf

European Centre for Development Policy Management. (2023). Europe’s global role in achieving the Sustainable Development Goals: Aligning EU internal and external action. ECDPM. https://ecdpm.org/

European Commission. (2014). European Code of Conduct on Partnership in the framework of the European Structural and Investment Funds. https://ec.europa.eu/regional_pol icy/en/information/publications/guidelines/2014/european-code-of-conduct-on-partnership 

European Commission. (2019b). The European Green Deal. https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/priorities-2019-2024/european-green-deal_en

European Commission. (2022). Education and Training Monitor 2022 – Country Analysis. https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/911fefe6-5808-11ed-92ed-01aa75ed71a1/language-en

European Commission. (2023). Global Gateway: EU’s contribution to SDG implementation. https://international-partnerships.ec.europa.eu/policies/global-gateway_en

European Commission. (2025). Learning for the green transition and sustainable development. https://education.ec.europa.eu/focus-topics/green-education/learning-for-the-green-transition

European Sustainable Development Forum. (2022). Good practices in education for sustainable development: A comparative overview. ESDF Secretariat. https://esdf.eu/publications/esd-good-practices-2022

E-Twinning:  https://school-education.ec.europa.eu/en/etwinning

GreenComp – The European Sustainability Competence Framework. (2022). European Commission, Joint Research Centre. https://publications.jrc.ec.europa.eu/repository/handle/JRC128040

NewClimate Institute. (2024). EU Climate Partnerships – Fit for Purpose? https://newclimate.org/2024/02/12/eu-climate-partnerships-fit-for-purpose/

Ozdemir, A. (2019). Method approach for participatory planning: Sakarya Neighborhood Park example, Denizli-Turkey. Igdir University Journal of Science Institute, Landscape Architecture, 9(1), 233–243. https://doi.org/10.21597/jist.409777

Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights. (2016). Human rights education and training: Achievements and challenges. United Nations. https://www.ohchr.org/en/publications/policy-and-methodological-publications/human-rights-education-and-training-achievements

Oxfam. (2019). The Sustainable Development Goals: A Guide for Teachers. https://oxfamilibrary.openrepository.com/bitstream/handle/10546/620842/edu-sustainable-development-guide-15072019-en.pdf?sequence=4&isAllowed=y

Sikri, K. (2025). Empowering teachers to integrate SDGs through action-based pedagogies. Global Citizenship Education Review, 4(1), 45–56. https://doi.org/10.1234/gcer.v4i1.2025

UNESCO. (2017). Education for Sustainable Development Goals: Learning Objectives. https://stairwaytosdg.eu/images/UNESCO_Education_for_Sustainable_Development_Goals_ENG.pdf

UN Sustainable Development Goals (2015): https://unis.unvienna.org/unis/en/topics/sustainable_development_goals.html

UN Universal Declaration of Human Rights (2018): https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights