Εκπαιδευτικό Υλικό

3. Από την τάξη στη λύση πραγματικών προβλημάτων

Για να γίνει μια ιδέα της τάξης πραγματική αλλαγή, ακολουθείς έναν κύκλο μάθησης μέσα από την πράξη. Μοιάζει πολύ με το μάθημα των φυσικών επιστημών, γιατί είναι επιστήμη: διατυπώνεις υπόθεση («πιστεύουμε ότι αυτό θα βοηθήσει»), τη δοκιμάζεις, βλέπεις τι γίνεται και προσπαθείς να τη βελτιώσεις. Με άλλα λόγια, η μεθοδολογία Living Labs σε κάνει μικρό ειδικό στην επιστήμη της θετικής αλλαγής!

Το να περιγράφεις θεωρητικά τα Living Labs δεν είναι το ίδιο με το να τα εφαρμόζεις. Ακολουθούν οι φάσεις ενός Living Lab με καθημερινούς όρους, μαζί με τις δυσκολίες που μπορεί να εμφανιστούν.

1.     Ανακάλυψη (Τι χρειάζεται;)

Ξεκίνα ρωτώντας τους ανθρώπους που ζουν το πρόβλημα και άκουσε με σεβασμό την ιστορία ή τη γνώμη τους. Προτίμησε σύντομες συνεντεύξεις και γρήγορα ερωτηματολόγια, με ερωτήσεις που απαντιούνται απλά: «Πότε ήταν χειρότερο το πρόβλημα;», «Έχετε ήδη δοκιμάσει κάτι;», «Πώς θα ήταν για εσάς μια βελτίωση;» Στο Living Lab, η φάση της ανακάλυψης δεν είναι η στιγμή των καλών ιδεών: είναι το βήμα πριν από αυτές, η βάση τους, και αφορά την κατανόηση των αναγκών τόσο καλά ώστε να προτείνεις κάτι που οι άλλοι θα θελήσουν να δοκιμάσουν (Bergvall-Kåreborn & Ståhlbröst, 2009). Αν το πρόβλημα είναι τα σκουπίδια κοντά στην αυλή, μίλα με μαθητές και με το προσωπικό καθαριότητας για το γιατί συμβαίνει, ρώτα ποιοι κάδοι γεμίζουν πρώτοι και πότε, ρώτα αν υπάρχουν μέρες που η αυλή είναι πιο καθαρή. 

2.     Πρωτότυπο (Φτιάξε μια φθηνή εκδοχή για να την κρίνουν οι άλλοι)

Το πρωτότυπο είναι η μικρότερη και φθηνότερη εκδοχή που μπορούν οι άλλοι να δοκιμάσουν και να σχολιάσουν. Μπορεί να είναι μια χάρτινη πινακίδα με κανόνες για τον διάδρομο, ένα χαρτόνι με νέα ετικέτα κάδου, μια απλή αλλαγή στο πρόγραμμα ή ένα σκίτσο της οθόνης μιας εφαρμογής. Στόχος δεν είναι η τελειότητα, αλλά η γρήγορη μάθηση από την αντίδραση των ανθρώπων: τι καταλαβαίνουν, τι τους μπερδεύει, τι ταιριάζει πραγματικά στον χώρο ή στο ωρολόγιο πρόγραμμα. Καλός κανόνας: αν μπορείς να το φτιάξεις μέσα σε μία διδακτική ώρα, μάλλον έχει το σωστό μέγεθος για μια πρώτη δοκιμή (Leminen et al., 2012). Μην αφήσεις την τελειομανία να πάρει το τιμόνι! Το πρωτότυπο δεν χρειάζεται να είναι τέλειο: υπάρχει για να δώσει στην ομάδα μια πιο καθαρή εικόνα του τι προσπαθεί να κάνει και του πώς θα αντιδράσουν οι άνθρωποι.

3.     Πιλοτική δοκιμή (Κάνε μια σύντομη δοκιμή με έναν απλό δείκτη επιτυχίας)

Διάλεξε έναν ξεκάθαρο δείκτη που τον καταλαβαίνουν όλοι. Για παράδειγμα: «Πόσοι δίσκοι φαγητού πετάχτηκαν;», «Ποιο είναι το μέσο επίπεδο θορύβου στο φαγητό;», «Πόσοι μαθητές χρησιμοποιούν τη βιβλιοθήκη κάθε μήνα;». Κάνε τη δοκιμή σε μία αίθουσα, σε μία γωνιά του κυλικείου ή σε μία είσοδο. Κράτησέ τη μικρή, ασφαλή και με χρονικό όριο, συνήθως μία ή δύο εβδομάδες για τα σχολεία. Κατάγραψε τα αποτελέσματα σε έναν πίνακα, ώστε να είναι ορατά. Αν η δοκιμή βοήθησε, γιόρτασε την επιτυχία και σχεδίασε τον επόμενο γύρο. Αν δεν δούλεψε, αντιμετώπισέ το ως χρήσιμο δεδομένο και όχι ως αποτυχία: τώρα ξέρεις τι δεν πιάνει και μπορείς να προσαρμοστείς (Bergvall-Kåreborn & Ståhlbröst, 2009; Leminen et al., 2012). 

4.     Διατήρηση μέσα στους περιορισμούς (χρόνος, χρήματα, κανόνες)

Τα σχολεία και οι πόλεις έχουν πραγματικούς περιορισμούς: προϋπολογισμούς, κανόνες ασφάλειας, προγράμματα και ανάγκες συντήρησης. Το Living Lab οφείλει να τους σέβεται από την αρχή. Όρισε συγκεκριμένους ρόλους σε συγκεκριμένα άτομα, ώστε να ξέρουν όλοι τι κάνουν: ποιος θα ξαναβάζει τις πινακίδες κάθε πρωί, ποιος θα αναπληρώνει τα υλικά, ποιος θα παίρνει τις συνεντεύξεις. Πρέπει να σχεδιάσεις για βιωσιμότητα (which is a fancy word about a project that manages to live a long life and last in time), if you want your idea tο last beyond the first burst of energy and excitement. A good way to ensure sustainability for your small pilot is to link it to bigger plans: many European towns have climate, health, or inclusion strategies, and the EU tracks progress on the Sustainable Development Goals (SDGs) each year. When you take the time during planning to connect your pilot to an SDG (such as SDG 3 “Good Health and Well-being”, SDG 11 “Sustainable Cities and Communities”, or SDG 12 “Responsible Consumption and Production”), on one hand you are following in the footsteps of other successful projects which raises your own project’s chance of living a long “life”, and on the other hand you show people that even a small school project fits into a larger map of change (European Commission, Eurostat, 2020; UNESCO, 2021). 

5.     Επανάληψη (και πάλι, και πάλι…)

Η βάση της μεθοδολογίας Living Labs είναι ότι η επανάληψη κερδίζει πάντα την εικασία. Ιδίως όταν δεν γίνεται μηχανικά, αλλά συνοδεύεται από καθοδήγηση βήμα βήμα και από ενεργό αναστοχασμό πάνω στις ιδέες μας, με σημειώσεις, καταιγισμό ιδεών ή συζήτηση. Οι ερευνητές περιγράφουν τα Living Labs ως ανοιχτά δίκτυα καινοτομίας, επειδή πολλοί συμμετέχοντες (μαθητές, προσωπικό, οικογένειες, υπηρεσίες του δήμου, ΜΚΟ) μοιράζονται ιδέες, τις δοκιμάζουν σε πραγματικές συνθήκες και μαθαίνουν μαζί. Με τον καιρό, αυτή η συλλογική μάθηση δίνει λύσεις πιο αποτελεσματικές, καλύτερα σχεδιασμένες, πιο αποδεκτές και πιο εύκολες να εφαρμοστούν σε μεγαλύτερη ή μικρότερη κλίμακα (Leminen et al., 2012). Χάρη σε φορείς όπως το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Living Labs, και γενικά χάρη στην καταγραφή των πρότζεκτ, οι νέες ομάδες μαθαίνουν από προηγούμενες επιτυχίες.

Ακολουθεί ένα παράδειγμα Living Lab σε βήματα, ώστε να έχεις καθαρή εικόνα.

 

Παράδειγμα Living Lab: Μειώνουμε τη σπατάλη τροφίμων

 

	Λύση!		àX!!!	Να αγοραστούν άλλα, πιο ακριβά ή πιο νόστιμα φαγητά.
			à à	Living Lab!
		●      Ανακάλυψη: Για τρεις μέρες καταγράφω ποια φαγητά μένουν πιο συχνά (σαλάτα; ψωμί; φρούτο;) και μετά παίρνω συνέντευξη από 10 συμμαθητές και 3 άτομα του κυλικείου για τις μερίδες και τις προτιμήσεις. ●      Πρωτότυπο: Σχεδιάζω ένα σύστημα επιλογής μερίδας, όπου ο μαθητής διαλέγει συνοδευτικό σε μικρή, κανονική ή μεγάλη μερίδα. Φτιάχνω χρωματιστές ετικέτες στη σειρά σερβιρίσματος, για να γίνει πιο διασκεδαστικό: «Μίνι σαλάτα!», «Κανονική σαλάτα!», «Έξτρα σαλάτα!». ●      Πιλοτική δοκιμή: Εφαρμόζω το σύστημα για μία εβδομάδα σε ένα σημείο σερβιρίσματος. Ζυγίζω καθημερινά τα υπολείμματα και τα συγκρίνω με την αρχική μέτρηση. ●      Αναστοχάζομαι και προσαρμόζω: Αν η σπατάλη μειωθεί ικανοποιητικά, για παράδειγμα 25% λιγότερη σαλάτα στα σκουπίδια, επεκτείνω το σύστημα σε όλα τα σημεία. Μαζεύω σχόλια των μαθητών για να βελτιώσω τις επιλογές μερίδας. ●      Επεκτείνω και συνδέω: Καταγράφω τα αποτελέσματα και τα συνδέω με τον ΣΒΑ 12 (Υπεύθυνη κατανάλωση και παραγωγή· δες το επόμενο υποκεφάλαιο 2.3). Μπορώ να τα μοιραστώ με την υπηρεσία βιωσιμότητας του δήμου, ώστε να φανεί πώς μικρές αλλαγές στο κυλικείο στηρίζουν στόχους μείωσης της σπατάλης, που μπορούν να επεκταθούν ακόμη και σε τράπεζες τροφίμων σε επίπεδο πόλης.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Μια σημείωση για τη δεοντολογία και για τρία πράγματα που χρειάζονται πάντα, ακόμη και σε μικρές πιλοτικές δοκιμές: συγκατάθεση (οι άνθρωποι πρέπει να συμφωνήσουν για να συμμετέχουν), ιδιωτικότητα (ποτέ δεν δημοσιοποιούμε δεδομένα που συνδέονται με συγκεκριμένο άτομο), ένταξη (σκεφτόμαστε πάντα ποιος μπορεί να μείνει έξω από τη βοήθεια και πώς θα τον καλέσουμε μέσα!) 

Τελικά, ένα Living Lab μέσα στο σχολείο δουλεύει με τους ίδιους κανόνες και μεθόδους που θα δούλευε και έξω από αυτό! Η αξία του είναι ότι προσαρμόζεται σε μεγαλύτερη ή μικρότερη κλίμακα και σε κάθε περιβάλλον: από ένα σχολείο σε έναν ολόκληρο δήμο ή σε ένα έργο με πολλές ευρωπαϊκές χώρες! Όπως και στην επιστήμη, οι κανόνες μένουν ίδιοι σε κάθε τόπο και κατάσταση. Στο επόμενο υποκεφάλαιο θα δεις πώς τα Living Labs συνδέονται πάντα με πολύ μεγαλύτερους στόχους αλλαγής.